NOS Nieuws•
De aanbevelingen die je krijgt voorgeschoteld op sociale media vormen een risico voor de democratie. Tot die weinig verrassende conclusie komt het Commissariaat voor de Media (CvdM) vandaag in een rapport. In dit artikel lees je het antwoord op vier vragen over dit rapport.
Is er censuur op sociale media?
Het CvdM zegt dat in ieder geval X de feeds gebruikt voor politiek gedreven beïnvloeding. De praktijk shadowbanning wordt echter ook over andere platformen gemeld. Bij dit fenomeen wordt content over een bepaald onderwerp veel minder zichtbaar gemaakt, zonder dat gebruikers daar duidelijk over worden geïnformeerd.
Zo zei de toezichtsraad van moederbedrijf Meta in 2024 dat Instagram en Facebook Palestijnse en pro-Palestijnse gebruikers censureren. Gebruikers merkten een onverklaarbare afname van zichtbaarheid van berichten wanneer die over Palestijnen gaan. Meta heeft deze beschuldigingen steeds weersproken en gezegd dat het moderatiebeleid erop gericht is om de platforms veilig te houden.
Pro-Israëlische tiktokkers zeiden dat er op TikTok buitenproportioneel veel aandacht is voor pro-Palestijnse content. Nieuwsuur heeft dit getest in 2024 en concludeerde dat er in deze feed inderdaad eerder een pro-Palestijnse dan een pro-Israëlische video te zien was.
Wat is er nieuw aan dit rapport?
De bedrijven achter de platforms gaan niet vanzelf over op democratisch gezonde feeds, concludeert het CvdM. Naast alle katten- en hondenfilmpjes en ander onschuldig vermaak worden gebruikers “blootgesteld aan giftige en onnauwkeurige inhoud en kan ons nieuwsgebruik eenzijdiger worden”. De zichtbaarheid van nieuwsmedia zou worden onderdrukt, “soms afhankelijk van de politiek.”
Dat sociale media negatieve invloed hebben op mens en maatschappij is allesbehalve een nieuw inzicht. Over de schaduwzijde van het massale gebruik van TikTok, Instagram en X zijn talloze artikelen en rapporten verschenen. Het rapport leest vooral als oproep ertegen in actie te komen én als een uitleg hoe dat kan worden gedaan.
“We staan op een kantelpunt in de geschiedenis”, zegt Claes de Vreese, expert op het gebied van media en democratie. “Jarenlang was er een ongecontroleerd speelveld voor techbedrijven, maar nu zijn er in de EU spelregels en wetten gekomen. Dit rapport roept op die nieuwe mogelijkheden te gebruiken om algoritmes beter en gezonder te krijgen.”
Wat betekent dit voor mij?
De onderzoekers hopen mensen bewust te maken van de risico’s van sociale media. Tegelijk wordt erop gewezen dat platforms een “gezonde” keuze makkelijker moeten maken voor consumenten.
Platforms als Facebook, X, en Instagram zijn al verplicht een feed aan te bieden waarin de interesses, vrienden en contacten van de gebruiker centraal staan, legt De Vreese uit. “Maar die mogelijkheid wordt vaak verborgen op de site of app. En soms worden deze instellingen steeds teruggezet als iemand opnieuw inlogt.”
Men is bang dat er voorzichtig wordt opgetreden om techbedrijven en de VS niet voor het hoofd te stoten.
Het CvdM roept op tot handhaving van deze en andere regels. Daarmee lijkt de boodschap vooral bedoeld voor instanties, politici, journalisten en ngo’s. Toch kunnen ook burgers een bijdrage leveren. De Vreese: “Zij kunnen bijvoorbeeld meldingen doen bij de Autoriteit Persoonsgegevens of de Autoriteit Consument & Markt. Maar de regels zijn zo complex dat zoiets moeilijk van de burger verwacht kan worden.”
Wat wordt er gedaan tegen het probleem?
Bedrijven die in Europa producten aanbieden, moeten voldoen aan Europese regels. De Digital Services Act (DSA) en Digital Marketing Act (DMA) uit 2022 maken het mogelijk om socialemediaplatforms aan te pakken.
X kreeg eind vorig jaar een boete van 120 miljoen euro. Het was de eerste DSA-boete. De hoogte van zo’n bekeuring kan in theorie oplopen tot wel 6 procent van de wereldwijde omzet van een bedrijf.
“Maar de vrees is dat er te weinig gebruik van wordt gemaakt”, legt De Vreese uit. “Men is bijvoorbeeld bang dat er voorzichtig wordt opgetreden om techbedrijven en de VS niet voor het hoofd te stoten.” Volgens de Amerikaanse regering is de EU al veel te streng voor techbedrijven.
In het CvdM-rapport staat een ‘routekaart’ voor de politiek en nalevingsinstanties. Deze zou inzichtelijk moeten maken welke opties er zijn om socialemediabedrijven te controleren en vervolgen.
