Steeds vaker hoge dwangsommen voor minderjarigen, effect blijft onduidelijk

Gemeenten leggen steeds vaker dwangsommen van duizenden euro’s op aan minderjarigen die een misdrijf hebben gepleegd. Met deze ‘als-dan-boetes’ willen gemeenten voorkomen dat jongeren opnieuw in de fout gaan. Toch is voor veel gemeenten het effect van de maatregel onduidelijk.

Omroep Gelderland vroeg aan alle Nederlandse gemeenten met meer dan 100.000 inwoners hoe vaak ze een dwangsom aan minderjarigen opleggen. Driekwart van de gemeenten leverde deze cijfers aan.

Daaruit blijkt dat het aantal opgelegde dwangsommen de afgelopen jaren fors is toegenomen. In 2021 legden de grote gemeenten samen zeven dwangsommen op. Vorig jaar was dat aantal opgelopen tot 53. De bedragen variëren van 1000 tot 7500 euro per overtreding.

Ede is een van de gemeenten die gebruikmaken van het middel. Vorig jaar gebeurde dat vier keer in de Gelderse gemeente. “Het doel van een dwangsom is het voorkomen van herhaling en het herstellen van de openbare orde”, zegt een woordvoerder. “We zetten het in wanneer eerdere interventies of hulpverlening onvoldoende effect hebben gehad.” Ook andere gemeenten zeggen voor de als-dan-boete te kiezen als andere hulpverlening heeft gefaald.

Officieel heet de voorwaardelijke boete een ‘last onder dwangsom’. Gemeenten leggen de maatregel op voor verschillende soorten misdrijven, zoals het dragen van een mes, het afsteken van verboden vuurwerk of het veroorzaken van geluidsoverlast. Het vaakst gebruiken gemeenten de dwangsom om voormalige drugsdealers op het rechte pad te houden.

“Jongeren worden vaak verleid door het snelle, makkelijke geld van de drugshandel”, laat een van de gemeenten weten. “Een dwangsom hangt als een zwaard van Damocles boven hun hoofd. Het risico van duizenden euro’s schuld bij een volgende overtreding, weegt dan opeens een stuk zwaarder dan de winst van een paar deals.”

De maatregel wordt ook wel de ‘Veluwse methode’ genoemd. De gemeente Putten was de eerste gemeente die niet wilde wachten op strafrechtelijke vervolging van minderjarigen, maar zelf dwangsommen ging opleggen om ongewenst gedrag te voorkomen.

Waar een veroordeling via het strafrecht maanden kan duren, komt er bij een dwangsom geen rechter aan te pas. Gemeenten kunnen jongeren binnen een paar weken aansprakelijk stellen.

“En dat is problematisch”, zegt Michiel van Emmerik, docent staats- en bestuursrecht aan de Radboud Universiteit. “Het strafrecht biedt specifieke waarborgen aan verdachten. Bijvoorbeeld het zwijgrecht en specifieke eisen aan de manier waarop bewijs veiliggesteld moet worden.”

Van Emmerik wijst erop dat die bescherming er niet is bij het opleggen van een last onder dwangsom. “Terwijl het wel grote gevolgen kan hebben.”

Hoewel het doel van de dwangsom is om te voorkomen dat minderjarige jongeren nogmaals in de fout gaan, geven meerdere gemeenten in het onderzoek van Omroep Gelderland aan niet duidelijk te hebben of het middel het gewenste resultaat oplevert.

De gemeente Den Haag heeft een pilot geëvalueerd, maar daaruit konden geen conclusies getrokken worden over de effectiviteit. De gemeente Utrecht laat weten dat het te vroeg is om te zeggen of de maatregel werkt, “maar op termijn wel te gaan evalueren”. Andere gemeenten laten weten de effectiviteit niet onderzocht te hebben.

De gemeente Venlo zegt als enige gemeente ook de risico’s te zien van het opleggen van een dwangsom. “Als een minderjarige opnieuw in de fout gaat en de dwangsom daadwerkelijk moet betalen, ontstaat er een schuld. Omdat de jongere dit vaak niet zelf kan betalen, kan dit een katalysator zijn om juist meer te gaan dealen om de schuld af te betalen”, zegt een woordvoerder.

“Of het drijft ze in de handen van grotere criminelen die de schuld ‘voorschieten’ in ruil voor zwaardere hand- en spandiensten”, aldus de gemeente. Toch legde Venlo vorig jaar vier dwangsommen op.

VVD-Kamerlid Ruud Verkuijlen noemt de toename van opgelegde dwangsommen een “positief signaal”. In 2022 diende hij een initiatiefnota in met de titel ‘opvoeden die handel’. Daarin riep hij het kabinet op om gemeenten te stimuleren vaker een last onder dwangsom op te leggen, om ouders zo verantwoordelijk te maken voor het wangedrag van hun kinderen.

“Het is belangrijk dat bestuurders hun instrumenten ook daadwerkelijk toepassen, juist om in dit geval beginnende criminele carrières te doorbreken. Ouders moeten hun verantwoordelijkheid nemen; als zij niet meewerken, moeten ze op de blaren zitten”, zegt het Kamerlid.