Twee jaar na arrestatie drugsbaas ‘El Mayo’ is relatie VS-Mexico tot nulpunt gedaald

• Boris van der Spek

  correspondent Mexico en Midden-Amerika

Twee jaar na de geruchtmakende arrestatie van de Mexicaanse kartelbaas Ismael ‘El Mayo’ Zambada spreekt de rechter in New York maandag zijn vonnis uit. Zambada heeft al schuld bekend en krijgt waarschijnlijk levenslang. Maar voor Mexico is de kous daar niet mee af: de afgelopen weken zijn spanningen tussen de VS en Mexico rond de zaak-Zambada opgelopen.

Zambada richtte met de reeds gevangen ‘El Chapo’ het Sinaloakartel op. In juli 2024 werd hij door Joaquín Guzmán López, een van de zonen van ‘El Chapo’, naar een ranch in de staat Sinaloa gelokt. Hij werd daar overmeesterd, in een vliegtuigje naar Texas gevlogen en overgedragen aan de FBI.

De FBI heeft altijd volgehouden dat deze zoon van ‘El Chapo’ zich wilde overgeven aan de VS en hoopte een minder zware straf te krijgen door Zambada met zich mee te nemen. Het was dus geen door de Amerikanen georkestreerde operatie, zei de FBI. Mexico twijfelt daar al lange tijd aan.

Sinds deze maand zijn die twijfels gegroeid, toen het vliegtuigje dat werd gebruikt bij de arrestatie werd tentoongesteld in een museum in de Amerikaanse staat New Mexico. Op een tekst naast het vliegtuig staat dat FBI-agenten “met succes een zeer complexe, geheime en gedurfde arrestatie van twee van ’s werelds meest gezochte voortvluchtigen” uitvoerden.

Die tekst is voor Mexicaanse openbare aanklagers reden om een onderzoek te starten naar de rol van de FBI. “Als een Amerikaans agentschap aan deze operatie heeft deelgenomen, hebben ze internationale verdragen en de Mexicaanse grondwet geschonden”, zei president Claudia Sheinbaum.

Dat de tentoonstelling van een vliegtuigje genoeg is om de spanningen tussen de VS en Mexico te doen toenemen, zegt veel over hoe die relatie er anno 2026 voorstaat. Een relatie die piept en kraakt onder de immense druk van de VS op Mexico om meer te doen tegen drugskartels.

Eerder bleek al dat, naast de FBI, de CIA behoorlijk actief is in Mexico. President Trump dreigt regelmatig met militaire interventies omdat Mexico “bestuurd wordt door kartels”. Maar de grootste zorg van de Mexicaanse regering is de nieuwe focus van de VS, die zich richt op corrupte politici.

In Mexico gaan politiek en georganiseerde misdaad op lokaal en regionaal niveau op veel plekken hand in hand. Belangrijke politici uit de regeringspartij, zoals de gouverneur van Sinaloa, zijn aangeklaagd op verdenking van banden met kartels. Amerikaanse visa van verschillende gouverneurs van Mexicaanse grensstaten zijn ingetrokken.

Meerdere Mexicaanse politici zouden zich inmiddels hebben aangeboden als informant bij de Amerikanen, zo schreef The New York Times eind vorige maand. Volgens de Amerikaanse krant gaat het om zeer hooggeplaatste politici, die “informatie delen over collega’s” om “vooruit te lopen op onderzoeken waarvan zij vrezen dat deze zich binnenkort op hen zullen concentreren”.

Het is die informatie die zorgt dat de relatie tussen de VS en Mexico steeds verder bekoelt. Onder druk van de VS heeft Mexico al zo’n honderd hooggeplaatste kartelleden uitgeleverd. Net als de kartelleiders die al in de VS zitten (onder wie dus Zambada en twee zonen van ‘El Chapo’) sluiten zij deals met aanklagers voor strafvermindering.

De informatie die zij geven, helpt de VS om een beeld te krijgen welke politici in Mexico corrupt zijn. Daar komt bij dat de VS direct contact hebben met kartelbazen in Mexico. Zo schreef de LA Times dat er al langer druk wordt uitgeoefend door de Amerikanen op de twee overgebleven “Chapitos“, zoals de zonen van El Chapo heten, om zich over te geven. De twee zonen zijn sinds de arrestatie van Zambada verwikkeld in een felle strijd met de zoon van Zambada. Een uitputtingsslag, die met name de groep rond de zonen van ‘El Chapo’ heeft verzwakt.

Mexico raakt in toenemende mate gefrustreerd over het gebrek aan transparantie over Amerikaanse operaties op hun grondgebied. Dat de VS weinig delen over wat gevangengenomen kartelleiders aanklagers vertellen, leidt tot verdere spanning. Dat steeds meer Mexicaanse politici worden onderzocht, en zelfs uitgeleverd moeten worden, is voor president Sheinbaum een rode lijn.

Maar als de VS haar verder onder druk zet, en daarbij dreigen met militaire interventies of economische sancties, kan die rode lijn zomaar weer opschuiven. De Mexicaanse soevereiniteit, die Sheinbaum zo trouw zegt te verdedigen, zal verder worden aangetast. En of de Mexicaanse president in eigen land dan nog de steun krijgt die ze nu heeft, is de vraag.

Eerder maakten we deze uitlegvideo over ‘El Mayo’: