Toekomst bondskanselier Merz op het spel bij Duitse deelstaatverkiezingen

• Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

In de Duitse deelstaten Berlijn en Mecklenburg-Voor-Pommeren zijn sinds 08.00 uur de stembureaus open voor deelstaatverkiezingen. Het gaat niet om de grootste regio’s, met bij elkaar zo’n vijf miljoen inwoners. Toch kan de stembusgang grote gevolgen hebben voor de landelijke politiek.

Na de monsterzege van de radicaal-rechtse AfD in Saksen-Anhalt staat bondskanselier Merz onder druk, mede omdat de overwinning van de AfD ten koste ging van zijn eigen CDU. Al dagen wordt over zijn aftreden gespeculeerd en binnen zijn partij wordt zijn vervanging voorbereid. Aan het eind van de middag komt de partijtop bijeen om over zijn lot te beslissen.

In beide deelstaten wijzen peilingen op verlies voor de CDU. De situatie in Mecklenburg-Voor-Pommeren (MV), lang de thuisstaat van CDU-kanselier Merkel, is de situatie het meest kritiek. Daar koerst de partij af op het slechtste resultaat ooit in een deelstaat. De christendemocraten dreigen zelfs onder de kiesdrempel te eindigen.

De partij is deels het slachtoffer van een tweestrijd tussen de AfD en de SPD, maar lokale CDU’ers wijten de verwachte nederlaag ook aan de onvrede over Merz.

In Berlijn levert de CDU nu nog de burgemeester, maar hij stapt op na een reeks leugens over zijn handelen bij een grote stroomstoring. Een duidelijke favoriet is er niet: vier partijen peilen tussen de 16 en 21 procent, met Die Linke nipt aan kop. Zelfs de AfD kan in de progressieve hoofdstad de grootste worden, met name vanwege succes in de buitenwijken.

Zelfs als de CDU de grootste blijft in Berlijn, lijkt een coalitie tussen de drie linkse partijen realistisch. Dan verliest Merz’ partij opnieuw een belangrijke post. Als Die Linke de grootste worden, is het de eerste keer dat die partij wint in Berlijn. De partij van Elif Eralp zou als felste anti-AfD-geluid juist kunnen profiteren van het AfD-succes eerder deze maand.

Merz is door de lokale CDU-afdelingen buiten de campagne gehouden. De bondskanselier is geen stemmentrekker, integendeel. Met name in MV zette de CDU zich actief af van hun leider. Het toont hoe het aanblijven van Merz een existentieel gevaar vormt voor de partij.

Merz weet dat hij in het nauw zit. Het partijbestuur van de CDU wordt daarom om 17.00 uur bijeengeroepen in Berlijn. Onder hen zijn de huidige acht deelstaatpremiers van de CDU. Op de verkiezingsavond van Saksen-Anhalt nodigde hij ook al de premiers uit, maar toen kwam er slechts één opdagen.

Nu wil hij controle hebben én uitstralen. Naar verluidt zal Merz zijn vertrouwelingen in de ogen aankijken en om hun vertrouwen vragen. Stützen oder stürzen, is de vraag: steunen of laten vallen. Alom wordt aangenomen dat het de machtige deelstaatpremiers zijn die bij Merz zouden moeten aandringen tot aftreden.

Dat kan alleen als de partijprominenten eensgezind optreden. Vermoedelijk één van hen zal Merz moeten opvolgen. Zo’n unieke kanselierswissel moet breed gedragen zijn, niet in de laatste plaats door Merz zelf. Uiteindelijk zal de Bondsdag ermee akkoord moeten gaan, inclusief coalitiepartner SPD en de Merz-loyalisten in de fractie.

De premiers spraken deze week in een brief hun steun uit aan de bondskanselier, zonder Merz bij naam te noemen. De tekst legde echter vooral de nadruk op het belang van stabiliteit. Ook werd samenwerking met de AfD of de optie van een minderheidsregering uitgesloten, andere geruchten die deze week de kop opstaken.

De brief verstomde de discussie over Merz kortstondig, maar een hartstochtelijke steunverklaring was het niet. Zoals SPD-vicevoorzitter Schweitzer het omschreef(opent in nieuw venster): “Als ik voetbaltrainer zou zijn en het bestuur zegt op deze manier mij te willen behouden, dan zou ik alvast nadenken waar mijn tas ook alweer stond.”

Ook als de partijtop vanavond steun uitspreekt, is Merz nog niet direct gered. Deze zomer hield de partij ook vast aan de in opspraak geraakte fractievoorzitter Spahn, totdat de verontwaardiging en het verzet onder leden te groot werd. Merz heeft voor de zekerheid een geplande reis naar de VS afgezegd om de komende dagen met zijn fractie in gesprek te kunnen.

Zo hangt het lot van Merz boven deze verkiezingen, die eigenlijk vooral over de deelstaatpolitiek hadden moeten gaan. Hoe het afloopt, durft niemand met zekerheid te zeggen. “Maatregelen ontstaan in een bepaalde situatie en vanavond zal een zekere dynamiek ontstaan”, omschreef een anonieme CDU-deelstaatvoorzitter de kansen op een putsch tegenover Die Welt(opent in nieuw venster).

De stemlokalen zijn open tot 18.00 uur. Direct daarna volgt een exitpoll in beide deelstaten. De voorlopige uitslag volgt in de nacht.