NOS Nieuws
Archeologiemuseum Allard Pierson in Amsterdam heeft een illegaal opgegraven antieke vaas vrijwillig teruggegeven aan Sicilië. Het museumstuk werd vanochtend overgedragen aan een Italiaanse delegatie.
Het gaat om de Centuripe pyxis, die al bijna dertig jaar deel uitmaakt van de collectie. Op het opslagvat uit de derde eeuw voor Christus staat een bruiloftsscène afgebeeld, gadegeslagen door de Griekse god Apollo.
“Een uniek stuk. Zo rijk versierd, polychroom en ook met goudblad”, beschrijft conservator Laurien de Gelder de vaas. “Afscheid nemen doet altijd een beetje pijn”, geeft ze toe, “maar het dient een hoger doel.”
De vaas werd in 1997 gekocht op de Tefaf-beurs in Maastricht bij een Zwitserse handelaar. Hoewel herkomstdocumentatie en een uitvoervergunning ontbraken, was dat volgens de verkoper geen probleem. De vaas zou al in Zwitsers privébezit zijn geweest sinds voor 1970, het jaar waarin een Unesco-verdrag strengere regels vastlegde.
Dat het toch anders zat, werd duidelijk door een fotorolletje dat Siciliaanse onderzoekers in 2016 aantroffen. Daarop stonden niet alleen familiekiekjes van de voormalige dorpsfotograaf uit Centuripe, maar de man bleek ook de werkzaamheden en de buit van Siciliaanse grafrovers te hebben vastgelegd, inclusief de pyxis. Het fotorolletje bevatte ook een bruidsfoto die uit 1976 bleek te komen. De Zwitserse tijdlijn bleek een leugen.
“Er zijn overduidelijk zaken niet volgens het boekje gegaan”, zegt Rogier Kalkers, die het herkomstonderzoek naar de collectie van het Allard Pierson leidt. “Toen we een restitutieverzoek kregen, zette dat ons aan het denken.”
Teruggave is juridisch gesproken niet verplicht: ons land voerde pas in 2009 de strengere regels in, en die gelden niet met terugwerkende kracht. “Er is veertig jaar een grijs gebied geweest voor musea, verzamelaars en handelaren”, zegt Kalkers. “Daarin kon iets wel ethisch laakbaar zijn, maar strikt genomen niet juridisch strafbaar.”
Het musem ziet dat naar eigen zeggen niet meer als een excuus om zich achter te verschuilen. “We willen onze verantwoordelijkheid nemen en er dus ook afstand van doen.”
En daarom kwam vandaag een Italiaanse delegatie langs, met onder meer de erfgoedminister van het eiland, carabinieri en een afgevaardigde van de Italiaanse ambassade. Kalkers: “Er is voor deze problematiek veel aandacht in traditionele bronlanden als Italië, Griekenland, Turkije en Egypte, maar minder in de marktlanden zoals Nederland.”
Bang voor lege vitrines is Kalkers niet. “Dat is voor niemand het gewenste resultaat, ook voor Italië niet.” Het museum had bijvoorbeeld nog kunnen vragen om bruikleen van de vaas of om een vervangend stuk. Conservator De Gelder: “Restitutie is een oplossing voor dit soort discussies, maar het hoeft niet de oplossing te zijn”.
Bovendien levert teruggave het Allard Pierson ook iets op: de banden met Sicilië worden aangehaald. Het museum gaat samen met Siciliaanse experts verder onderzoek doen naar zulk aardewerk. Dat zal meer kennis opleveren over de productie en het gebruik ervan, en het opsporen van vervalsingen vergemakkelijken, voorspelt De Gelder.
De komende jaren gaat het museum ook verder proactief herkomstonderzoek doen naar de eigen collectie. “Dit is geen sluitstuk, maar een opstap naar gezamenlijk vervolgonderzoek, waarin we met Siciliaanse en Italiaanse overheden kijken hoe we met andere objecten in onze collectie verdergaan”, zegt Kalkers. “We leggen de focus minder op eigenaarschap en meer op gedeeld conservatorschap.”
