Oud-bondskanselier Scholz verhoord over aanleg Nord Stream 2-leiding

• 

  Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

Welke rol speelde Olaf Scholz bij de aanleg van de Nord Stream 2-gasleiding? En hoe groot was de invloed van Rusland op de Duitse besluitvorming? Daarover werd de oud-bondskanselier en oud-minister van Financiën vandaag verhoord door een onderzoekscommissie van de deelstaat Mecklenburg-Voorpommeren.

De omstreden gasleiding werd aangelegd in de Oostzee tussen Rusland en Duitsland, parallel aan de bestaande Nord Stream 1-leiding. Kort voor de afronding van het project viel Rusland Oekraïne binnen, waarop bondskanselier Scholz de ingebruikname stopzette. Een half jaar later werden beide leidingen opgeblazen, vermoedelijk door Oekraïners.

Het onderzoek richt zich op de totstandkoming van het project, in de tijd dat Scholz in de laatste regering van Angela Merkel minister van Financiën was (2018-2021). In die rol speelde Scholz een belangrijke rol in het doorzetten van het project, terwijl de kritiek toenam.

De aanleg werd destijds fel bekritiseerd door de Verenigde Staten en Midden- en Oost-Europese landen, omdat Duitsland met goedkoop Russisch gas te afhankelijk van Moskou zou worden. Nord Stream zou bovendien een alternatief bieden voor gasleidingen die via Oekraïne lopen, waardoor Kyiv inkomsten en geopolitieke macht zou verliezen.

Toen in 2019 de VS sancties overwoog tegen bedrijven die betrokken zijn bij de bouw van de leiding, dreigde het Duits-Russische prestigeproject ten onder te gaan. Bedrijven trokken zich terug, de bouw werd stilgelegd.

Uit een gelekte brief bleek dat Scholz het project probeerde te redden door een deal te sluiten met de VS. Daarbij beloofde hij de bouw van Duitse terminals voor Amerikaans vloeibaar gas (lng) te subsidiëren, afkomstig uit fracking. In ruil zou de VS moeten afzien van sancties. Volgens Handelsblatt wilde Scholz dit plan doorzetten zonder goedkeuring van het parlement.

In het verhoor gaf Scholz voor het eerst toe dat hij die brief heeft opgesteld, maar dat dat in samenspraak ging met andere instanties, waaronder het kantoor van bondskanselier Merkel. Ook zou hij langer voor de bouw van lng-terminals hebben gepleit, los van deze brief. Uiteindelijk mislukte zijn reddingspoging: de VS wees de deal van de hand.

De deelstaat Mecklenburg-Voorpommeren, geleid door SPD’er Manuela Schwesig, bedacht daarop een list. Samen met het Russische gasbedrijf Gazprom werd een stichting gefinancierd met de verhullende naam ‘Stichting Klimaat- en Milieubescherming MV’. Deze organisatie zou zich inzetten voor milieuprojecten, maar eerst en vooral voor het afronden van Nord Stream 2.

Doordat de stichting onder de Noord-Duitse deelstaat viel, gold ze als een overheidsinstelling en kwamen de Amerikaanse sancties te vervallen. Zo kon de gaspijpleiding worden afgebouwd.

Scholz zegt dat zijn rol bij dit plan klein was. “We hebben hiervan kennisgenomen en hebben dit beschouwd als een zaak van de deelstaatregering”, zei hij tegen de commissie. Scholz zou daarbij niet gevraagd hebben naar details en of het initiatief door de Russen of de Duitsers werd genomen.

Met zijn zuinige antwoorden wist Scholz de ondervraging zonder politiek explosieve kleerscheuren te doorstaan. Op veel vragen wilde hij geen antwoord geven, omdat het volgens hem niet mogelijk is over interne afspraken binnen de regering te spreken. Wel erkende hij dat de sterke afhankelijkheid van Rusland een fout is geweest.

Scholz is zeker niet de enige SPD’er die door de commissie is ondervraagd. Eerder werd oud-bondskanselier Gerhard Schröder (1998-2005) verhoord. Nord Stream 1 kreeg onder hem vorm. Later verkreeg hij meerdere bestuursfuncties bij Russische olie- en gasbedrijven, waaronder het bedrijf dat Nord Stream 2 zou uitbaten. Nog altijd onderhoudt hij goede banden met Moskou.

Schröder noemde de voltooiing van Nord Stream via de milieustichting een “buitengewoon verstandig besluit”. Het was volgens hem nodig om Amerikaanse inmenging in het Duitse energiebeleid te voorkomen. De 81-jarige Schröder beantwoordde veel vragen niet, omdat hij zich de zaken niet precies kon herinneren of het onderwerp “onzin” vond.

De SPD wil liever niet meer herinnerd worden aan het Nord Stream-hoofdstuk. Huidig bondspresident Steinmeier, die onder Merkel minister van Buitenlandse Zaken was, heeft in 2022 toegegeven dat hij zich heeft vergist in het project. Ook deelstaatpremier Schwesig heeft haar fouten toegegeven. Oud-minister Gabriel erkende dat de zorgen van Oost-Europese buren ten onrechte werden genegeerd.

Scholz kijkt liever naar zijn verdiensten in 2022, toen de Russisch gastoevoer werd gestopt en Duitsland in een energiecrisis belandde. Duitsland bouwde daarop razendsnel nieuwe lng-terminals.

Het huidige onderzoek wordt verricht door de deelstaat Mecklenburg-Voorpommeren. Oppositiepartijen de Groenen en Die Linke willen al jaren een groter, federaal onderzoek naar het gasproject. Daar is in de Bondsdag geen steun voor. Naast de SPD wil ook de CDU, waartoe Merkel behoort, het boek Nord Stream dichtslaan.

De uitkomsten van de onderzoekscommissie worden volgend jaar gepresenteerd, hoogstwaarschijnlijk zonder antwoorden op alle vragen.