Jetten en hele EU worstelen met Iran-oorlog, kritiek én begrip voor Trump

• 

  Kysia Hekster

  correspondent EU en NAVO

Van wittebroodsweken voor de kersverse premier Rob Jetten is geen sprake, bleek vandaag ook bij zijn kennismakingsbezoek aan Brussel. Het bezoek stond grotendeels in het teken van de Iranoorlog. “Dat kwam in elk gesprek voorbij door de ontzettende escalatie die daar nu gaande is”, zei de premier na afloop.

Het kabinet heeft begrip voor de oorlog die Amerika en Israël begonnen tegen Iran. “Het internationaal recht is altijd lastig in dit soort situaties”, zegt Jetten. “Het is duidelijk dat de acties die afgelopen weekend zijn begonnen enigszins op gespannen voet staan met dat recht. Maar tegelijk kunnen we niet ontkennen dat het Iraanse regime al lange tijd niet alleen voor zijn eigen onderdanen een bruut regime is, maar ook op heel veel andere plekken in de regio voor onveiligheid en instabiliteit zorgt.”

Die Nederlandse worsteling is overal in de EU zichtbaar: hoe staan we eigenlijk tegenover de Amerikaans/Israëlische aanval op Iran? Dat de wereld een betere plek is zónder ayatollah Khamenei, daar is iedereen het over eens. Daar eindigt meteen de eensgezindheid, want EU-leiders kijken verschillend naar de legitimiteit van de oorlog.

Premier Sanchez uitte als enige harde kritiek op president Trump: “Spanje is tegen een ongerechtvaardigde en gevaarlijke militaire interventie die niet volgens het internationaal recht is’, zei hij na het begin van de aanvallen. Ook verbiedt Sanchez de Amerikaanse president militaire bases in zijn land te gebruiken om aanvallen op Iran uit te voeren.

Het leidde tot grote ergernis in Amerika, en ook binnen de EU klonken afkeurende reacties. “Dit is niet het moment om bondgenoten de les te lezen”, zei de Duitse bondskanselier Merz, nu op bezoek in Washington. “Het beoordelen van de gebeurtenissen naar het internationaal recht zal weinig effect hebben.”

Het blijft opvallend stil over dit thema in de EU, die normaal gesproken vaak en veel hamert op het belang van internationaal recht. Niemand wil de Amerikaanse president van zich vervreemden. Trump is nodig om een einde te maken aan een oorlog die voor Europa veel dichterbij voelt, die in Oekraïne. Velen vrezen dat de Iranoorlog de aandacht van de Amerikaanse president afleidt.

Voor deskundigen staat vast dat de aanvallen op Iran niet mogen volgens het internationaal recht. Volgens hoogleraar oorlogsstudies Frans Osinga kiezen de Europeanen ‘opportunistisch en strategisch’ positie. “Ook de Europeanen hebben er baat bij dat Iran geen nucleaire wapens krijgt en dat daar ten behoeve van de bevolking een ander regime komt. Maar de manier waarop, is niet elegant”, vindt hij, “en we moeten oppassen dat we Trumps manier niet normaal gaan vinden.”

Zelf laat de Amerikaanse president er geen twijfel over bestaan. “Ik heb het internationaal recht niet nodig”, zei hij begin dit jaar tegen de New York Times. Zijn topadviseur Stephen Miller sprak over “het recht van de sterkste” toen het ging over Groenland, waar Trump zijn oog op had laten vallen. EU-leiders spraken hem daar toen wél op aan.

Verder zijn er in de hele EU praktische zorgen over de gevolgen die de oorlog in het Midden-Oosten kan krijgen. Honderdduizenden EU-inwoners in de regio lopen gevaar, enkele landen begonnen al met evacuaties. Hogere energieprijzen zullen ook de Unie raken en volgens het Asielagentschap van de EU kan een “ongekende vluchtelingenstroom” op gang komen.

EU-lidstaat Cyprus staat al onder hoogspanning. Cyprus ligt in de vuurlinie, op 400 kilometer voor de kust van Israël. Een Britse militaire basis werd getroffen door een Iraanse drone, kort nadat premier Starmer de Amerikanen toestemming gaf militaire bases te gebruiken voor ‘defensieve’ acties richting Iran, zoals het uitschakelen van raketlanceerinstallaties. Andere drones werden onderschept, de kans is groot dat dit niet de laatste aanval is, Iran ziet het eiland als doelwit.

Cyprus is dit halfjaar EU-voorzitter. De aanvallen leidden tot het annuleren van vluchten en uitstel van EU-vergaderingen die deze week gepland staan op het eiland. Komende maand zijn staatshoofden en regeringsleiders te gast op een EU-top in de hoofdstad Nicosia.

Griekenland en Frankrijk stuurden schepen en gevechtsvliegtuigen om Cyprus te beschermen, Groot-Brittannië overweegt een oorlogsschip te sturen. Cyprus zou een beroep kunnen doen op artikel 42.7 van de EU, waarin landen beloven elkaar bij te staan bij een aanval, een variant op NAVO-artikel 5 ‘een aanval op één is een aanval op allen’.

Cyprus is geen lid van het militaire bondgenootschap en heeft de EU nog niet gevraagd om bijstand. Mocht dat wel gebeuren, dan is het risico dat de Unie direct betrokken raakt bij de oorlog levensgroot.

De consequenties van de Iranoorlog voor de EU kunnen groot zijn, maar de EU staat grotendeels aan de zijlijn. De escalatie in het Midden-Oosten is een nieuw hoofdpijndossier voor de Europeanen in hun toch al moeilijke relatie met Donald Trump.