Waarom houden Irans bondgenoten Rusland en China zich afzijdig?

• Eva de Vries

  redacteur Buitenland

Sinds de start van de Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran, vorig weekend, verspreidt de oorlog zich als een olievlek over het Midden-Oosten. Land na land raakt erbij betrokken. Irans bondgenoten Rusland en China houden zich tot nu toe afzijdig, al zijn er inmiddels berichten dat Rusland inlichtingen deelt met Iran. Hoe kijken deze grootmachten naar dit conflict?

Niet lang nadat de eerste bommen waren gevallen op de Iraanse hoofdstad Teheran kwam zowel Rusland als China met een veroordeling van het geweld. Daar bleef het bij. Een militaire interventie en daarmee een directe confrontatie met de Verenigde Staten lijkt ver weg.

“Ik zie dat niet gebeuren”, zegt Davis Ellison, analist bij The Hague Centre for Strategic Studies. “Beide landen hebben andere prioriteiten en hebben geen baat bij betrokkenheid in deze oorlog.”

“Er moet alles aan gedaan worden om alle acties te stoppen die kunnen leiden tot burgerdoden”, zei de Russische buitenlandminister Lavrov vorig weekend. Zijn ministerie sprak van een “niet-uitgelokte daad van gewapende agressie tegen een soevereine en onafhankelijke VN-lidstaat”. Rusland is niet blij met de oorlog in Iran. Als het Iraanse regime valt, verliest het Kremlin na Maduro in Venezuela en Assad in Syrië in korte tijd opnieuw een bondgenoot.

Toch is de kans klein dat Rusland zich militair met het conflict gaat bemoeien. Vorig jaar tekenden Rusland en Iran wel een samenwerkingsverdrag. “Maar daarin zijn geen afspraken gemaakt over directe militaire steun als een van de twee landen wordt aangevallen”, benadrukt Ellison.

De analist denkt dat Iran zich in de steek gelaten voelt door Rusland. Hij wijst op de hulp die Rusland op zijn beurt al jaren krijgt uit Iran. “Iran ontwikkelt en levert onder meer heel veel kamikazedrones, die ingezet worden op het slagveld in Oekraïne.”

Rusland produceert die drones inmiddels zelf in groten getale. Maar omgekeerd is Iran ook een belangrijk afnemer van Russische wapens, van raketten tot automatische geweren.

The Washington Post schrijft dat Rusland wel inlichtingen deelt, die Iran vervolgens gebruikt om Amerikaanse doelen in de Golfregio aan te vallen. Dat zou betekenen dat Rusland wel indirect betrokken is.

Ook China veroordeelde de actie van de Verenigde Staten en Israël. “De aanvallen op Iran, zonder toestemming van de VN-Veiligheidsraad, druisen in tegen het internationaal recht”, aldus het Chinese ministerie van Buitenlandse Zaken vorige week. Het land onderstreepte opnieuw het belang van dialoog en diplomatie.

Sterke woorden, maar geen daden. “China wil zich zo min mogelijk bemoeien met wat er buiten zijn grenzen gebeurt”, zegt Ellison. “Militaire actie is op dit moment zeker niet aan de orde.”

Het land denkt vooral aan langetermijnbelangen op het vlak van handel en economie. En oorlog bemoeilijkt beide zaken. China is de grootste importeur van Iraanse olie en koopt ook veel vloeibaar gas van onder meer Qatar. Beide leveringen liggen nu stil omdat Iran de Straat van Hormuz heeft afgesloten voor de scheepvaart.

Deze oorlog doet China dus economisch pijn, en het wil ook de relaties met andere landen in de regio niet op het spel zetten door zich openlijk aan Irans kant te scharen. “China zal blijven hameren op het hervatten van gesprekken en de-escalatie”, aldus Ellison.

Militaire afspraken tussen Rusland en Iran ontbreken dus, maar ook al zou Rusland willen bijspringen, dan is dat bijna onmogelijk vanwege de oorlog in Oekraïne. “Het heeft simpelweg de middelen niet”, zegt Ellison. “Rusland heeft militairen en materieel nodig voor zijn eigen oorlog.”

Volgens Ellison is ook China op dit moment zeker niet van plan om bijvoorbeeld wapens te gaan leveren aan Iran. Indirecte hulp is wel denkbaar, zegt hij. “Bijvoorbeeld ondersteuning met geavanceerde technologie, cyberveiligheid en het delen van inlichtingen over de Amerikanen.”.

De oorlog in het Midden-Oosten zou Rusland ergens ook goed kunnen uitkomen, denkt Ellison. De wereld kijkt nu vooral naar Iran en de buurlanden, en minder naar de aanhoudende Russische bombardementen op Oekraïne, waardoor president Poetin zijn gang kan gaan. Die situatie kan volgens Ellison mogelijk zorgen voor een betere positie aan de onderhandelingstafel voor Rusland. “Trump is nu druk met Iran en Oekraïne is een blok aan zijn been, hij wil dat die oorlog stopt. Misschien gaat hij nu sneller akkoord met Poetins voorwaarden voor vrede.”

En dan kleeft er nog een voordeel aan de impact van de Amerikaanse en Israëlische luchtaanvallen op Iran, ziet Ellison. In vergelijking met het Amerika van president Trump is het beeld van Rusland en China nu relatief positief, precies zoals ze zich willen voordoen op het wereldtoneel. “Ze komen stabiel en betrouwbaar over, houden zich slim afzijdig en zeggen zich te houden aan het internationaal recht.”