Veel afsplitsingen in gemeenteraden: 600 politici stapten afgelopen jaren over

Niet alleen in de Tweede Kamer, ook in gemeenteraden leidt geruzie binnen partijen geregeld tot afsplitsingen. Sinds de verkiezingen van vier jaar geleden zijn ruim 600 raadsleden naar een concurrent overgestapt of voor zichzelf begonnen. Bijna twee derde van de gemeenten kreeg er ten minste één keer mee te maken.

In totaal zijn er de afgelopen raadsperiode 692 van dit soort ‘partijwissels’ geweest. Sommige gemeenteraadsleden stapten meerdere keren over, omdat zij bijvoorbeeld eerst een eigen fractie begonnen en later toch besloten zich bij een andere partij aan te sluiten.

Een en ander blijkt uit een inventarisatie van deze ‘partijwissels’ door onderzoeksbureau ‘INVIOR full contact’ op verzoek van de NOS. INVIOR houdt continu gegevens over alle 8400 Nederlandse raadsleden en andere volksvertegenwoordigers bij in de database ‘Overheid in Nederland’.

Voorbeeld van een gemeenteraad met veel transfers is Venlo. Op de lijst bij de raadsverkiezingen van vandaag staat de lokale partij Veur Groeët Venlo, met twee kandidaten die een jaar na de vorige verkiezingen de VVD-fractie verlieten.

Je kunt ook stemmen op de Venlose Senioren Partij – vlak voor de vorige verkiezingen ontstaan als afsplitsing van 50Plus. Deze VSP kreeg recent uitbreiding van een raadslid van Forum voor Democratie. Die laatste partij is sindsdien niet meer in de gemeenteraad van Venlo vertegenwoordigd.

Daar blijft het niet bij in deze Noord-Limburgse stad: ook de nieuwe partij Venloos Burger Initiatief, ontstaan uit het protest tegen een asielzoekerscentrum, heeft afsplitsers op de lijst. Namelijk een raadslid dat de PVV verliet en een oudgediende van de VSP.

In Oss haalde de SP in 2022 nog acht zetels. Maar daarna ontstonden er ook hier conflicten, en viel de fractie uit elkaar. De afsplitsers doen vandaag mee aan de verkiezingen als Sociaal Sterk Oss (SSO)

In de vier grote steden waren er de voorbije jaren eveneens ruzies die ertoe leidden dat fractieleden hun heil elders zochten. Zo stapten anderhalf jaar geleden een PvdA’er en een CDA’er over naar Hart voor Den Haag van Richard de Mos.

Lokale partijen hebben de meeste zetels in gemeenteraden, maar zelfs als daarmee rekening wordt gehouden, hebben zij bovengemiddeld vaak last van vertrekkende raadsleden. Waar gemiddeld de afgelopen vier jaar 7 procent van de lokale volksvertegenwoordigers zich afsplitste, was dat bij de lokalen een kleine 12 procent.

Marcel Boogers, bijzonder hoogleraar Democratie en Transitie van de Universiteit Utrecht, heeft daar wel een verklaring voor: “Je ziet bij gemeenteraadsverkiezingen dat kandidaten vaker dan bij landelijke verkiezingen op eigen kracht worden gekozen, niet op de slippen van de lijsttrekker. Dat geldt zeker voor lokale partijen, die vaak enorm hun best doen om mensen op de lijst te krijgen die plaatselijk bekend zijn uit het club- en verenigingsleven. Die krijgen geregeld veel voorkeurstemmen en voelen zich daardoor vrijer om eventueel op eigen houtje verder te gaan.”

Om dezelfde reden is Boogers niet alleen negatief over de vele afsplitsingen in de lokale politiek. “Aan de ene kant kun je zeggen: kiezers hadden het idee dat ze op een bepaalde partij stemden en zien dan iemand voor zichzelf beginnen of overstappen. Dat is in zekere zin kiezersbedrog. Maar aan de andere kant is het een belangrijk principe dat volksvertegenwoordigers in Nederland ‘zonder last of ruggespraak’ worden gekozen en dus niet per se aan partijdiscipline zijn gebonden. En dat geldt zeker als je via de nodige voorkeurstemmen zo’n eigen mandaat hebt.”