Aan de grens met Congo probeert Uganda van alles om ebola buiten de deur te houden

• Elles van Gelder

  correspondent Afrika

Soldaten staan op een brug die de grens vormt tussen Uganda en de Democratische Republiek Congo. Ze hebben geweren en een fles met desinfectiemiddel bij zich. Hun opdracht: de nieuwe vijand zoveel mogelijk buiten de deur houden.

Uganda sloot de grens met Congo de afgelopen week, omdat de ebolabesmettingen in het oosten van dat land alleen maar oplopen. De wereldgezondheidsorganisatie WHO telt op dit moment 321 besmette personen, onder wie 48 overledenen.

In Uganda zijn dat volgens een eigen telling op dit moment veel minder: negen zieken en een dode. Dat willen ze hier zo houden.

Bij de kleine grenspost bij het dorp Busunga in het westen van Uganda is een touw over de brug gespannen met rode plastic lintjes eraan. Ze wapperen in de wind. “We maken ons zorgen,” zegt grenssoldaat Adeiero Docas op de brug. “We horen wat er in Congo gebeurt en het virus is nu ook hier. We moeten ons zo goed mogelijk beschermen.”

Ze mag nu alleen nog essentieel verkeer doorlaten. Dat bestaat uit af en toe een vrachtwagen met eten of hulpverleners die van de ene naar de andere kant reizen.

Vandaag komt de Congolees Adalbert Katembo, die in Congo voor het ministerie van Gezondheidszorg werkt, een update geven aan Ugandese gezondheidswerkers die ook bij de grenspost staan.

“De situatie is slecht aan onze kant”, zegt Katembo. Hij leest de lijst voor met besmettingen. Nieuwe gevallen, maar 80 kilometer verderop. “Daarbovenop zijn er gewapende groepen actief in onze regio. Dat zorgt ervoor dat mensen die besmet zijn zich verplaatsen. Daardoor wordt het met de dag erger. Wij zijn bang voor deze ziekte. Het ebolavirus heeft geen genezend medicijn. Daarom maakt het ons angstig.”

Onder de Ugandese grensbrug stroomt de grensrivier. Kinderen springen in het koude water, vrouwen wassen hun kleding aan de oever. Aan de ene kant van de rivier Congolezen en aan de andere kant Ugandezen. Hier zijn geen hekken die de landen van elkaar scheiden.

De grensdorpen zijn nauw met elkaar verbonden. Congolezen komen vaak naar de winkels in Uganda, omdat daar meer te koop is dan in eigen land. Kinderen uit Uganda gaan soms in Congo naar school, omdat hun ouders willen dat ze Frans leren. Andersom gebeurt ook: Congolezen die Engels willen spreken. En mensen aan beide zijden zijn familie van elkaar.

De WHO is tegen het sluiten van de grenzen. Ze is bang dat daardoor juist meer mensen oversteken zonder gescreend te worden. Ook de Congolese gezondheidsmedewerker op de grensbrug maakt zich zorgen over het sluiten van de grens. “De bevolking zit in een moeilijke situatie. We krijgen eten uit Uganda. Er komt nu niet genoeg binnen.”

Mede daarom zullen mensen blijven oversteken. En dat kan. Want de grens echt afsluiten is onmogelijk. Op plekken waar de grensrivier ondiep is, staan soldaten om te voorkomen dat mensen erdoorheen waden. De grens tussen Congo en Uganda is 800 kilometer lang. “Mensen glippen er hoe dan ook tussendoor”, erkent een Ugandese migratiemedewerker.

Uganda heeft dan ook meer verdedigingslinies om besmettingen te voorkomen. In een dorp iets verderop staat een team van het Rode Kruis met posters waarop de symptomen van ebola staan. “Heb je koorts, moet je braken en voel je je lethargisch? Dat kan betekenen dat je ebola hebt”, vertelt een voorlichter aan een groep vrouwen die groenten verkopen. Ze doppen boontjes, luisteren en stellen vragen.

De voorlichters van dit team zijn Ugandezen uit de gemeenschap. “We zetten mensen in die men hier vertrouwt”, zegt Christine Ondoru van het Rode Kruis. “We zien in Congo dat veel mensen boos zijn op de hulpverleners en de artsen. Ze geloven niet dat ebola bestaat. Hier proberen we er alles aan te doen om de mensen informatie te geven.”

Het helpt, zegt ze, dat ze de afgelopen jaren al vaker voorlichting hebben gegeven. Eerst over covid, en in 2022 was er in Uganda ook een ebola-uitbraak. “Mensen hebben al basiskennis en het wantrouwen is hier veel minder dan in Congo. Dat helpt.”

Terwijl ze in Congo zeggen achter de feiten aan te hollen, proberen ze in Uganda nieuwe besmettingen zo veel mogelijk voor te zijn. De Ugandese autoriteiten zijn veel beter georganiseerd. Het is een sterke staat. In Congo is die juist grotendeels afwezig. Ook is de gezondheidszorg veel beter in Uganda.

Toch is de strijd tegen de ziekte ook hier niet zonder uitdagingen. De districtscommissaris van deze regio maakt deel uit van het regionale Ebola Task Team. In zijn kantoor zit hij non-stop aan de telefoon. “Scholen vragen ons om tanks om handen te wassen en we willen folders uitdelen met informatie over ebola, maar die hebben we niet,” zegt Edward Mungabirwe. “We hebben onvoldoende middelen en te weinig mankracht. Maar we doen wat we kunnen om ebola in te dammen.”