Aartsvijanden VS en Iran aan één tafel: dit weten we over deze pittige onderhandelingen

• Robert Chesal

  redacteur Buitenland

Het wankele staakt-het-vuren in het Midden-Oosten moet leiden tot onderhandelingen in het Pakistaanse Islamabad over een langdurige vrede tussen Iran en de Verenigde Staten. Die gesprekken zouden morgen beginnen, al bevestigt geen van de partijen dat dat ook echt gaat gebeuren.

Sowieso is niets zeker. De twee aartsvijanden spreken elkaar steeds tegen over de basis voor de gesprekken in Pakistan. Wat wel bekend is, zetten we hier op een rij.

Tot voor kort werd Pakistan in Washington gezien als een onbetrouwbare partner. De vorige Amerikaanse president Biden deed er daarom geen zaken mee. Nu Trump weer president is, is de relatie tussen Islamabad en Washington flink verbeterd. Zo sloten de twee landen een miljardendeal om de Amerikanen toegang te geven tot zeldzame mineralen in de Pakistaanse bodem.

Verder nomineerde de Pakistaanse regering Trump vorig jaar voor de Nobelprijs voor de Vrede en sloot het land zich aan bij Trumps Vredesraad die Gaza zou moeten gaan besturen. Het lijkt erop dat Trump in ruil voor deze diensten Pakistan de rol van bemiddelaar gunde.

Pakistan heeft zelf ook redenen om de oorlog snel tot een einde te brengen. Het heeft energietekorten door de blokkade van de Straat van Hormuz. Daarnaast loopt Pakistan het risico om zelf de oorlog ingezogen te worden omdat Islamabad een verdedigingspact heeft met Saudi-Arabië, dat wekenlang dagelijks is bestookt door Iran.

En niet te vergeten: Pakistan deelt een 900 kilometer lange grens met Iran en heeft de grootste sjiitische moslimgemeenschap ter wereld buiten Iran. Dat gegeven, plus het feit dat Pakistan geen diplomatieke betrekkingen heeft met Israël, verklaart waarom Iran het land als bemiddelaar accepteert.

De Amerikaanse delegatie zal worden geleid door vicepresident JD Vance, vergezeld door gezant Steve Witkoff en Jared Kushner, de miljardair en schoonzoon van president Trump die geen officiële functie heeft in de Amerikaanse regering. Tijdens eerdere onderhandelingen tussen de twee landen voerden Witkoff en Kushner ook het woord.

In tegenstelling tot hen staat Vance bekend om zijn relatief kritische houding tegen Amerikaanse militaire inmenging in het buitenland. Hij heeft weinig diplomatieke ervaring.

De Iraanse minister van Buitenlandse Zaken Araghchi gaat onderhandelen namens Teheran. Hij wordt gezien als een meesteronderhandelaar. Araghchi heeft veel kennis van internationale betrekkingen, met een doctorsgraad als politieke wetenschapper en een lange staat van dienst als topdiplomaat van de Islamitische Republiek.

Araghchi zal worden bijgestaan door de Iraanse parlementsvoorzitter Mohammad Ghalibaf. Hij wordt gezien als vertrouweling van de huidige opperste leider Mojtaba Khamenei.

De naar verwachting pittige gesprekken in Islamabad worden beschreven als rechtstreekse onderhandelingen. Dat wil zeggen dat er geen derde partij tussen zit om boodschappen over te brengen aan de Amerikanen en de Iraniërs. Voor zover bekend is dat voor het laatst in 2012 gebeurd.

Uit die geheime gesprekken in Oman kwam in 2015 de nucleaire deal voort tussen de VS, Iran en de EU. Die afspraken hielden tot 2018 stand. Sindsdien zijn alle Iraans-Amerikaanse onderhandelingen altijd indirect geweest, dus via derde partijen.

Hoewel de precieze opzet van de gesprekken in Pakistan niet bekend is, lijkt het waarschijnlijk dat zulke zware delegaties een mandaat hebben om zelf een akkoord te sluiten of af te wijzen. Ze hoeven niet steeds ruggespraak te houden met hun regeringsleiders.

Sinds het staakt-het-vuren werd aangekondigd, in de nacht van dinsdag op woensdag, hebben de Iraniërs en de Amerikanen tegenstrijdige verklaringen gegeven. Iran deelde een tienpuntenplan, dat volgens Teheran de basis vormt voor de onderhandelingen.

Van veel van die punten is het zeer onwaarschijnlijk dat de VS ermee heeft ingestemd. Volgens het Witte Huis is de Iraanse lijst direct in de prullenbak beland en is er een heel ander document met punten dat dient als gespreksbasis.

De slagingskans van de gesprekken hangt af van iets geheimzinnigs. Zijn het wapengekletter en de tegenstrijdigheden in alle openbare uitingen uit Teheran en Washington een schijnwerkelijkheid, of is het een realistische weerspiegeling van hoever de twee partijen uit elkaar liggen?

Dat er twee werkelijkheden zijn, blijkt onder meer uit hoe er wordt gekeken naar de situatie in Libanon. Ook na het bestand is Israël dat land ongekend hard blijven aanvallen, zelfs harder dan in de weken ervoor.

Iran en bemiddelaar Pakistan zeggen dat het staakt-het-vuren ook geldt voor Libanon, maar de Amerikaanse vicepresident wuift dat weg. Het zou volgens hem dom zijn om het bestand te laten klappen door wat er in Libanon gebeurt. Iran kan dat nauwelijks accepteren, gezien trouwe bondgenoot Hezbollah daar zwaar onder vuur ligt. Bovendien vallen er honderden burgerslachtoffers in Beiroet en elders in het land.

Kortom, ongeacht de waarheid van de Amerikaanse en Iraanse claims lijken de gesprekken van start te gaan in een sfeer van openlijke ruzie en diep wantrouwen: geen sterke basis dus.