Behandelaar twijfelde aan aanslagpleger Berlijn, maar zag geen acuut gevaar

• Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

De dader van de aanslag op de Pride in Berlijn liep vrij rond, omdat hij had beloofd mee te werken aan een deradicaliseringstraject. Zijn behandelaars hadden grote bedenkingen of dat haalbaar was. “Wij twijfelden aan zijn motivatie om te deradicaliseren”, vertelt Thomas Mücke van het Violence Prevention Center in gesprek met de NOS.

De 21-jarige Abdul B. was al jaren bekend bij de veiligheidsdiensten vanwege terreurdreiging. Hij probeerde zich aan te sluiten bij terreurgroep IS en werd veroordeeld vanwege het voorbereiden van een terreurdaad. Hij kwam vervroegd vrij, omdat hij zei afstand te hebben genomen van IS en bij Mücke een deradicaliseringstraject zou volgen.

“We onderzoeken eerst of iemand echt gemotiveerd is”, legt Mücke uit. Die fase omvat drie gesprekken. Daarna wordt besloten of iemand het traject kan volgen, of wordt terugverwezen naar justitie.

B. had twee gesprekken gehad. Het derde gesprek stond gepland voor deze maandag. Minder dan 48 uur daarvoor pleegde hij de aanslag.

De Libanees-Duitse B. kwam vriendelijk over, schetst Mücke. “We kregen de indruk dat hij probeerde om niet op te vallen. Hij gaf heel gecontroleerde antwoorden, dat maakte hem ongrijpbaar.”

De combinatie met zijn lichaamstaal en mimiek leidde ertoe dat hulpverleners ernstig twijfelden over B.’s oprechtheid. “We besloten voorzichtig te zijn. Hij moest verder onderzocht worden.”

De behandelaars onderzochten in deze eerste fase of B. op korte termijn kon overgaan op geweld. “We zagen geen signalen die op acuut gevaar duidden, op geen enkele manier”, zegt Mücke nu.

Mückes team wist op dat moment niet dat de antiterreureenheid B. zag als groot gevaar. Volgens experts viel hij in de zwaarste categorie ‘rood’, zo onthulden de omroepen NDR en WDR en de Süddeutsche Zeitung maandag. Bij de behandelaars was ook niet bekend dat twee neven bij IS zouden zijn aangesloten, zoals Die Zeit(opent in nieuw venster) meldt.

Naar aanleiding van de aanslag zal het team van Mücke nog eens uitgebreid op de gang van zaken reflecteren. In de eerste uren en dagen overheerste vooral de schrik en angst, omdat B. nog op vrije voeten was. Het team werd daarom beveiligd, uit vrees dat zij zijn volgende doelwit zouden worden. Zondagavond werd B. door de politie doodgeschoten.

Het Violence Prevention Center van Mücke behandelt al ruim twintig jaar geradicaliseerde moslims en andere vormen van extremisme. “We hebben 490 islamisten behandeld, van wie slechts één een terugval heeft gehad.”

Het deradicaliseringstraject duurt jaren, legt de behandelaar uit. Daarbij worden zeer intensieve gesprekken gevoerd. Voor B. stonden 26 sessies gepland. “Als iemand zegt dat de islam en democratie niet bij elkaar horen, vragen we wat hij ermee bedoelt. Het gaat erom dat ze zelf leren nadenken, want bij extremisme wordt vooral gevolgd, niet zelf nagedacht.”

De volgende stap is onderzoeken waar het extremisme vandaan komt. “Dat zijn altijd persoonlijke, emotionele conflicten.” Denk aan: een slechte thuissituatie, waardoor iemand vatbaarder is om andere, ‘sterke’ figuren te volgen. Tot slot moet iemand terug in de samenleving worden geplaatst. “Want die heeft zich volledig afgekeerd van zo’n persoon.”

In Duitsland klinkt er alom verbazing dat Abdul B. gedurende dit deradicaliseringsproces überhaupt op vrije voeten mocht rondlopen. Maar dat hoort wel bij het traject, benadrukt Mücke, al had B. in dit geval beter gemonitord moeten worden.

Het succes van de deradicaliseringsprogramma’s raakt nu op de achtergrond, ziet Mücke. “Als het misgaat, zoals afgelopen weekend, dan gaat het meteen dramatisch mis. Maar ik wil niet weten wat er was gebeurd als wij de geslaagde gevallen niet hadden behandeld.”