Berlijn wil nazibunker slopen om woningen te bouwen, historici kritisch

• Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

In het hart van Berlijn ligt al decennia een braakliggend terrein, tussen toeristische trekpleisters als de Brandenburger Tor en Potsdamer Platz. Dat wil de stad veranderen, met de bouw van 66 woningen. Er is één probleem: in de bodem zit een bunker.

Het gaat om de restanten van de bunker onder de Nieuwe Rijkskanselarij, het kantoor van Adolf Hitler. Waar de beroemde Führerbunker van de nazileider na de oorlog grotendeels werd verwoest, is dit deel van het ondergrondse complex bewaard gebleven. Een Hamburgse investeerder wil het nu slopen, om woningbouw mogelijk te maken.

Hitler liet de kolossale Nieuwe Rijkskanselarij binnen één jaar bouwen. “Het gebouw was lang, maar niet diep. Het was zo opgebouwd dat gasten een lange en nederige weg naar Hitler moesten afleggen”, vertelt historicus Kay Heyne. Het moest de grootsheid van het Derde Rijk uitstralen, met een marmeren zaal die twee keer de lengte van de Spiegelzaal van Versailles besloeg.

Na de oorlog lieten de Sovjets, die dit deel van de stad in handen kregen, het gebouw afbreken. “Het was ook na de oorlog een ware trekpleister, dat was ze een doorn in het oog”, aldus Heyne.

“Het ondergrondse deel bleef behouden, want daar hadden ze geen interesse in”, vervolgt de historicus. Zand erover, letterlijk. Kort daarna werd de Berlijnse Muur langs dit perceel opgetrokken. Sloop van de bunker, waarvoor explosieven nodig zouden zijn, was ook toen niet meer mogelijk.

Zo komt het dat de bunker nog altijd bestaat. “De inrichting is weg, maar de ruimtes, in- en uitgangen zijn er”, weet Heyne. Hij werkt voor Berliner Unterwelten, dat ondergrondse bouwwerken onderzoekt en openstelt. De historicus wil deze bunker behouden en openstellen. “Deze plek vertelt veel over het einde van de oorlog en Berlijn.”

Verantwoordelijk wethouder Christian Gaebler (SPD) denkt daar anders over. “We gaan geen woningbouw tegenhouden om een bunker te behouden waar nazi’s zich schuilhielden”, zei hij erover. Ook vreest de politicus dat de bunker een bedevaartsoort voor neonazi’s kan worden.

Dat snijdt geen hout, vindt historicus Heyne. “Juist als je niets met deze plek doet, kan het worden omarmd door de verkeerde mensen. Het gaat erom dat je zo’n locatie in de juiste context plaatst.” Daar zou een museale functie voor moeten zorgen. Bovendien werd deze bunker ook gebruikt voor ‘gewone’ burgers uit de omgeving. “Er zijn dus vele verhalen te vertellen.”

Opvallend genoeg trekken de onzichtbare restanten van het bunkercomplex nu al toeristen. In de voormalige tuin van de Rijkskanselarij staat een informatiebord over de verdwenen Führerbunker. Hordes Amerikanen, groepsreizen en schoolklassen bezoeken het terrein, nu een parkeerplaats.

“We waren verbaasd dat er helemaal niets is, behalve dat ene bord”, reageert een Chileense toerist. Een vrouw uit Texas vindt dat al voldoende: “Het is vooral bijzonder om hier te zijn. Je wil toch weten waar Hitler zelfmoord heeft gepleegd.”

Berliner Unterwelten werkt samen met de stichting achter het Holocaustmonument aan een plan om de bunker te behouden. De vereniging heeft de afgelopen jaren meerdere oorlogsresten in handen gekregen en opengesteld. “Na de oorlog wilde men zulke plekken vooral laten verdwijnen, deels uit demilitarisering, maar ook om het te vergeten.”

Juist daarom moet zo’n plek behouden blijven, stelt Heyne. “Met zulke originele plekken kan je leren van de geschiedenis, laten zien waar het nazisme toe heeft geleid.”

Zijn voorstel is om de bouwplannen iets aan te passen, zodat de bunker behouden blijft en woningen alsnog daarboven kunnen worden gebouwd. Dat zou volgens hem technisch mogelijk zijn.

Dan blijft de vraag over wie boven een nazi-bunker wil wonen. Heyne kijkt nog eens naar het braakliggende terrein. “Voor een historicus zou het een interessante locatie zijn, een woning zo dicht op je onderzoeksgebied.”