Defensie is ‘kraamkamer van innovatie’, maar dat heeft gevolgen voor militairen

• Thomas Michel

  redacteur Online

Van drones en AI-toepassingen tot robotica: Defensie gaat de komende jaren inzetten op innovaties. Waar nieuwe technologieën zoals drones voorheen vooral ter ondersteuning werden ingezet, zijn ze inmiddels een essentieel onderdeel van de moderne oorlogsvoering.

Een woordvoerder van het ministerie van Defensie noemt de krijgsmacht ook wel “een kraamkamer van technische innovaties”. Wat betekenen technologische innovaties voor de ‘mens achter de machine’, oftewel de militairen die ze moeten gebruiken en besturen?

De missies in Irak en Afghanistan hebben de inzet van sommige innovaties volgens Defensie versneld. Dat heeft te maken met de dreiging van geïmproviseerde explosieven. Innovaties met sensoren konden die explosieven ontdekken en onschadelijk maken. “En dat kon levens redden”, zegt de woordvoerder.

Sinds de oorlog in Oekraïne is er een omslag geweest bij Defensie, weet Sofie van der Maarel, universitair docent Militaire Ethiek bij de Nederlandse Defensie Academie. Ze doet onderzoek naar de beleving van militaire innovatie. Ze ziet dat de krijgsmacht zich voorbereidt op een oorlogssituatie en daarbij specifiek inzet op nieuwe technologieën.

Het kabinet-Jetten wil de komende jaren 19 miljard euro extra uittrekken voor Defensie. De krijgsmacht wil zo’n 20 procent daarvan uitgeven aan innovatie, wat neerkomt op 3,8 miljard euro.

Sinds de Russische invasie van Oekraïne heeft Defensie er bijna 12.500 mensen bij gekregen. Van der Maarel: “Als de mensen er eenmaal zijn, is het essentieel dat Defensie ook investeert in opleidingen waarin zij leren hoe met deze systemen om te gaan.” Defensie moet daarnaast niet schuwen om eerlijk te zijn over nieuwe toepassingen. Het gebruik daarvan kan gaan “met vallen en opstaan”, zegt ze.

“Als het gaat om het gebruik van drones, dan ligt de focus nu nog veel op de technische details, zoals de batterij of het netwerk ervan, of hoe de drone wordt bestuurd”, zegt Van der Maarel. Het is volgens haar ook belangrijk dat Defensie oog houdt voor het personeel dat met deze technologieën moet werken.

De nadruk op innovaties vereist volgens haar ook een verandering in het beeld dat de krijgsmacht schept over het werken bij Defensie. “Als de werving gericht is op mensen die op zoek zijn naar actie en avontuur en dat personeel eindigt vervolgens achter een tablet waarmee ze een drone besturen, dan sluit dat niet aan bij de verwachting die zij hadden van het werk.”

Het gaat bovendien niet alleen om het werven van nieuw personeel, stelt ze. Ook het behouden van medewerkers is belangrijk. Defensie moet daarom goed in kaart hebben wat voor personeel er nodig is en in hoeverre die mensen technische vaardigheden moeten hebben.

Bij de luchtmacht en de marine wordt al geworven voor drone-functies en bij de landmacht gaat dat ook gebeuren, zegt de Defensiewoordvoerder. Nu zijn dat soort functies vaak nog een doorstroomfunctie of neventaak van bijvoorbeeld een infanterist of verkenner.

Het is ook de vraag wat het werken met innovaties betekent voor de verantwoordelijkheden en de ‘morele last’ van de militair. “De belofte was altijd dat een bestuurder van een drone veiliger zou zijn, omdat het vliegtuigje of grondvoertuig onbemand en op afstand is”, zegt Van der Maarel, maar er ontstaan nu nieuwe dilemma’s.

“Omdat de bestuurder over veel meer informatie beschikt, wordt diens verantwoordelijkheid ook veel groter.” Diegene kan te maken krijgen met cognitieve overbelasting door een teveel aan informatie. Onder meer om dat te voorkomen, zet Defensie ook in op het gebruik van kunstmatige intelligentie voor het verwerken en analyseren van data.

Zo kan het gebeuren dat een bestuurder van een verkenningsdrone veel beeldmateriaal binnenkrijgt. Dat kan zo veel zijn, dat die de beelden niet in z’n eentje volledig kan analyseren op bijvoorbeeld verdachte bewegingen of situaties. Om te ondersteunen bij het inschatten van de situatie kan AI worden ingezet.

Als dergelijke systemen ook helpen bij het bepalen van doelwitten, roept dat vragen op over verantwoordelijkheid. AI kan die verantwoordelijkheid niet dragen. Dat is een dilemma, want de bestuurder kan niet overzien waarop zijn actie is gebaseerd bij het volgen van een AI-advies, maar wordt wel verantwoordelijk gehouden als er iets fout gaat.

Morele dilemma’s zijn er bij een geweldsorganisatie als Defensie altijd geweest, besluit Van der Maarel. Defensie zegt dat er bij de landmacht in de opleiding tot militair, maar ook daarna, aandacht is voor het nemen van besluiten op basis van onvolledige informatie. En tegenwoordig is er ook ruimte voor ‘het gesprek’ zowel voor als na de inzet, zegt de woordvoerder.