Eerder vrijlaten van gevangenen gaat zeker nog maanden door

• Jorn Jonker

  politiek verslaggever

Gevangenen die een straf moeten uitzitten van minder dan een jaar worden nu twee weken voor het einde van hun straf vrijgelaten en dat blijft voorlopig zo. Het kabinet zei eerder zo snel mogelijk van deze noodmaatregel af te willen, maar ambtenaren gaan ervan uit dat het eerder vrijlaten in elk geval ook volgend jaar zomer nog zal doorgaan.

Dat blijkt uit een intern document van het ministerie van Justitie en Veiligheid dat in handen is van de NOS. Er zijn te weinig plekken in de gevangenissen en wat het meest knelt: er zijn te weinig cipiers om gevangenen in de gaten te houden. Niet alle gestraften kunnen daardoor hun volledige straf uitzitten.

Daarom heeft het kabinet noodmaatregelen genomen om de druk op de gevangenissen wat te verlichten. Gevangenen worden, als ze aan voorwaarden voldoen, twee weken eerder vrijgelaten. Daardoor ontstaan meer vrije plekken. Zwaargestraften en zedendelinquenten zijn uitgesloten van de regeling.

Ook worden sommige veroordeelden, die niet als heel gevaarlijk worden ingeschat, niet opgeroepen om hun straf uit te zitten. Deze zogeheten ‘zelfmelders’ moeten zich alsnog bij een gevangenis melden als de wachtlijst is weggewerkt en zij hun straf kunnen uitzitten. Op die wachtlijst staan inmiddels 3.281 personen.

Verantwoordelijk staatssecretaris Arno Rutte (VVD) zei eerder dat hij ervan baalt dat gedetineerden eerder vrijgelaten worden. “Ik doe er alles aan om dat in te trekken”, zei hij twee maanden geleden. Maar uit interne stukken blijkt dat zijn ambtenaren niet geloven dat dat snel kan.

De ambtenaren rekenen voor dat als de noodmaatregelen zo doorgaan de bezetting van de gevangenissen in de zomer van 2026 toch nog licht is gestegen. Als het vervroegd vrijlaten wordt ingetrokken, worden de problemen alleen maar nog groter.

“Onder dit kabinet wordt het cellentekort alleen maar erger”, reageert D66-Kamerlid Sneller op de stukken. Hij wil dat de staatssecretaris daar een eerlijk beeld over schetst. GroenLinks-PvdA-Kamerlid Abdi wijst erop dat dit probleem al langer bekend is, maar er nog steeds niet genoeg wordt geïnvesteerd in meer cellen en cipiers om het op te lossen. “Als straffen niet meer worden uitgevoerd, holt dat de rechtsstaat uit.”

“De maatregelen die we al langere tijd moeten nemen, zijn en blijven zuur”, zegt staatssecretaris Rutte er zelf over als hem het verhaal uit het document wordt voorgelegd. Gezien de situatie kunnen we “voorlopig nog niet af van dit lelijke paardenmiddel”, zegt de VVD’er.

Rutte was vandaag ook in debat met de Kamer over het gevangeniswezen. De VVD’er beloofde daar nog eens dat hij snel met een ‘menukaart’ komt waarin beschreven staat waar we “op afstevenen” als er geen geld bijkomt.

In die menukaart komen verschillende oplossingen te staan en wat ze kosten, zoals het heropenen van de gevangenis in Almere. Daar heeft de bewindspersoon nu niet genoeg geld voor, erkende hij. Ook gaf hij toe dat de problemen alleen maar erger worden als er geen geld bij komt, omdat de komende jaren gevangenissen onderhouden moeten worden en daarom niet gebruikt kunnen worden.