Gemeenten kregen kwart van hun nieuwbouwplannen niet van de grond

Nederlandse gemeenten hebben ruim een kwart van de woningen die ze de afgelopen vier jaar wilden bouwen niet weten op te leveren. Van de ruim 357.000 huizen die zij tussen 2022 en 2026 hadden willen bouwen, zijn er 264.000 daadwerkelijk gerealiseerd (74 procent). Dat blijkt uit onderzoek van de NOS met regionale en streekomroepen.

In veel gemeenten is het woningtekort een van de belangrijkste onderwerpen in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen op 18 maart. Vier jaar geleden was dat niet anders. De meeste gemeentebesturen die toen werden gevormd, spraken de ambitie uit fors te (laten) bouwen. Dat deden ze meestal in het coalitieakkoord, soms ook in aparte woonvisies of woondocumenten.

Er zijn grote verschillen tussen de gemeenten. Sommige hebben hun ambities ver overtroffen. Zo wilde Zoeterwoude er in vier jaar 215 woningen bij en werden het er 642. Zoeterwoude schrijft dat succes toe aan een goede samenwerking tussen regio, provincie en projectontwikkelaars.

Of neem het Utrechtse stadje Oudewater: het doel was 120 nieuwe huizen en het werden er 329. Opvallend genoeg behoort het naastgelegen Montfoort juist tot de slechtst presterende gemeenten. Montfoort wil 430 woningen bouwen vóór 2030, tot nu toe zijn dat er pas 30. “Onvoldoende”, erkent de gemeente in een toelichting. “We willen het nieuwe kabinet meegeven te werken aan een wetswijziging om woningbouw te versnellen.”

Ook in Enkhuizen lijkt het een kwestie van lange adem. In het coalitieakkoord uit 2022 is de ambitie vastgelegd om 400 nieuwe woningen te bouwen, maar tot nu toe zijn er 57 opgeleverd, oftewel 14 procent. Dat lage aantal houdt volgens de gemeente verband met “voorbereidende onderzoeken naar de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van diverse woningbouwplannen die meer tijd hebben gevraagd dan beoogd”. Ook wijst de gemeenten op aangespannen beroepsprocedures tegen bouwplannen.

Andere gemeenten waar de nieuwbouw niet goed van de grond komt zijn Rheden, Waterland en de buurgemeenten Heemstede en Bloemendaal.

Van de gemeenten die antwoord gaven op onze vragen ligt 61 procent achter op schema, 17 procent doet wat is beloofd en 13 procent ligt significant voor op de ambities. De gemeenten kijken daar zelf heel anders tegenaan: gevraagd naar een oordeel over hun prestaties vindt 82 procent dat ze het voldoende, goed of uitstekend hebben gedaan. Er waren immers tal van hindernissen te nemen, zo stellen ze.

Afgaande op de gegeven antwoorden hebben de Friese gemeenten hun ambities het meest waargemaakt: de Friezen kregen meer dan 90 procent van de bouwplannen van de grond. In Noord-Holland en Utrecht werd minder dan 70 procent van de beloofde huizen gebouwd in de afgelopen collegeperiode.

Kijk hier hoe het in jouw provincie is gegaan. Bij Flevoland ontbreken Almere en Lelystad, waardoor een berekening een scheef beeld zou geven. Die provincie wordt daarom niet genoemd:

Gemeenten noemen meerdere redenen voor het niet halen van de eigen bouwambities. Meer dan tachtig gemeenten zeggen last te hebben van de tijdrovende bezwaar- en beroepsprocedures van omwonenden.

“Die plannen ontmoeten vaak veel weerstand in de nabije omgeving, waarbij bewoners ook vaak de gemeenteraad opzoeken om zich over de plannen te uiten”, legt gemeenten Krimpen aan den IJssel uit. “Ook wordt er regelmatig beroep ingesteld tegen een bestemmingsplan. Zo’n procedure kost veel tijd en houdt de start van de bouw lang op.”

In Wageningen zijn twee grote projecten twee jaar vertraagd door procedures bij de Raad van State, de hoogste bestuursrechter van Nederland.

De tweede grote vertrager die gemeenten noemen is stikstof. Daar wijzen 64 gemeenten op. Ze klagen dat de onzekerheid over de regelgeving belemmerend werkt.

“Doordat het landelijk beleid ten aanzien van stikstof steeds wijzigt, hebben veel plannen vertraging opgelopen”, meldt de gemeente Bloemendaal in een toelichting. De gemeente, die nabij een Natura 2000-gebied ligt, slaagt er niet in voldoende woningen te bouwen.

Pijnacker-Nootdorp prijst zich daarentegen gelukkig dat ze op schema ligt. “De gemeente heeft het geluk dat het buiten een Natura-2000 gebied ligt en dus geen grote stikstofproblematiek kent.”

Andere veelgenoemde oorzaken voor vertraging zijn oplopende bouw- en materiaalkosten, het overvolle stroomnet en personeelstekort bij bouwers of gemeenten zelf. Tenslotte wijzen tientallen gemeenten op de tijdrovende bouw- en vergunningsprocedures.

Gemeente Hollands Kroon zegt daarover: “Woningbouw is een doorlopend proces”, zegt de gemeente Hollands Kroon daarover. “Planvorming, onderzoeken, participatie, vergunningverlening, financiële haalbaarheid, samenwerking met ontwikkelaars en bouwers.”

Wat is dan het geheim van de 37 gemeenten die meer hebben gebouwd dan ze in 2022 beloofden? Bij de antwoorden van de succesvolle gemeenten vallen twee factoren op. De eerste is de echte wil om te bouwen, vertaald in een duidelijk en standvastig beleid. “Duidelijkheid in beleid is essentieel voor een gezond investeringsklimaat, waar woningbouwinitiatieven welig tieren”, zegt de gemeente Hillegom.

De tweede factor is een goede samenwerking met andere partijen in het bouwproces. “Met vertrouwen en elkaar iets gunnen als pijlers”, zegt de gemeente Simpelveld. Ook Pekela benadrukt het belang van samenwerking: “Dit doen we door mee te denken en ruimte te geven waar kan. We kiezen daarbij voor ‘ja, mits’ in plaats van ‘nee, tenzij’.”