Het mooiste paard ter wereld is in gevaar door inteelt en geldbejag in Friesland

De toekomst van het bekende Friese paard met z’n gitzwarte huid staat op het spel door inteelt. Er worden te veel veulens geboren met soms ernstige afwijkingen omdat wordt gefokt met een paar superhengsten die familie van elkaar zijn.

“Ze zakken door het fundament en dat vind ik ernstig”, zegt oud-fokker Wierd Peter Visser. Hij richtte een meldpunt op voor gezondheidsproblemen bij Friese paarden.

“Het meldpunt staat vol. Allemaal slokdarm-, oog-, darm- en maagproblemen. Voortdurend”, zegt hij. “Ik ben bang dat onze nazaten straks over tien, twintig jaar niet meer kunnen genieten van het Friese paard als het zo doorgaat.”

Vanwege zijn gitzwarte vacht en weelderige manen werd het Friese paard in 2016 in de Verenigde Staten uitgeroepen tot het mooiste paard ter wereld. Het gaat om het oudste inheemse paardenras van Nederland. De wortels liggen in de Romeinse tijd, waar de voorouders werden gebruikt als strijdros. In Friesland werden de sterke paarden met hun kalme karakter vooral gebruikt in de landbouw.

In de tweede helft van de 19e eeuw kwam het ras in de problemen. Het Friese paard dreigde te verdwijnen door het kruisen met andere rassen die beter voor een ploeg pasten.

Dat was tegen het zere been van een aantal liefhebbers. Op 1 mei 1879 begonnen 22 fokkers in een herberg op het platteland met een ‘Paarden Stamboek’, een strikt fokprogramma om de zuivere bloedlijnen (en het karakter) van het Friese paard te behouden.

In de anderhalve eeuw die volgde, is er veel gediscussieerd binnen en buiten het bestuur van het Koninklijk Friesch Paarden-Stamboek (KFPS). Toch geldt hetzelfde uitgangspunt als toen: er wordt niet gekruist met andere rassen. In feite gaan alle nakomelingen die anno 2026 ter wereld komen terug op drie of vier originele bloedlijnen.

In 2022 bleek dat meer dan een derde van de veulens nazaat is van één van de tien populairste Friese dekhengsten. Dan liggen inteelt en grote problemen op de loer, schrijft Omrop Fryslän(opent in nieuw venster). Onderzoeken laten zien dat het ras nu meer dan twintig erfelijke afwijkingen kent. Het kan gaan om een waterhoofd, slokdarmverstopping, aortaruptuur of een afwijking aan de kleine hersenen waardoor het veulen als een soort zombie ter wereld komt.

Voor een aantal fokkers is de maat vol. Na jaren van dode veulens, moeilijke bevallingen en gezondheidsproblemen besluiten sommigen zelfs te stoppen. “Ik wil die ellende niet meer”, zegt bijvoorbeeld Stephanie Dietrich. Ze laat een foto zien van een dood veulen, liggend in een plas bloed. Om de merrie te kunnen redden, moest de dierenarts de voorbenen van het overleden veulen afzagen, zodat het in delen uit de buik van haar moeder kon worden gehaald.

Dietrich liet haar overleden veulen onderzoeken. Daaruit bleek dat er sprake was van een genetische afwijking.

Dietrich is een van de weinigen die haar verhaal met naam en toenaam willen vertellen. Veel fokkers, maar ook andere betrokkenen durven niets te zeggen of blijven anoniem. De angst voor onbegrip, bedreigingen en verlies van inkomen spelen een rol. “Eén rietje met sperma van een superhengst kost gemiddeld 1500 euro”, zegt onderzoeksjournalist Hayo Bootsma van Omrop Fryslân.

Het gevaar van inteelt wordt erkend door het KFPS. De eigen, onafhankelijke Fokkerijraad kreeg in 2021 de opdracht om met een plan te komen dat de (toename van) inteelt terug moest brengen. Het belangrijkste advies dat de raad gaf was een fokbeperking voor superhengsten tot maximaal 120 dekkingen. Ook zouden er meer dekhengsten van ‘buiten’ moeten worden toegelaten.

“Je moet verbreden door meer hengsten goed te keuren”, aldus Tjitze Bouma, oud-voorzitter van die Fokkerijraad nu(opent in nieuw venster). “We willen van elke vader een gezonde zoon hebben. Dan kun je weer een nieuwe stap vooruit maken.”

Het bestuur van het KFPS nam het plan niet over. Er waren juridische bezwaren, liet het de leden weten. Ook waren er twijfels over de praktische haalbaarheid en de vraag of het inteelt daadwerkelijk zou terugbrengen.

Een projectgroep van het KFPS werkt nu aan een nieuw fok- en selectieplan. Dat moet voor 1 oktober klaar zijn. Het bestuur van het KFPS laat in een korte toelichting weten wel degelijk oog te hebben voor de problemen. “En gezondheid staat echt op één”, aldus de woordvoerder.