In de Ugandese stad Bundibugyo is ebola nooit ver weg: “Die naam moet weg”

• Elles van Gelder

  correspondent Afrika

De ebolavariant die nu slachtoffers maakt in het oosten van Congo draagt de naam Bundibugyo, vernoemd naar een stadje in Uganda waar het virus bijna twintig jaar geleden voor het eerst werd ontdekt. Daar vindt een deel van de inwoners dat er nu een smet op hun stad rust.

Een lange weg draait om het Rwenzorigebergte heen en kronkelt naar beneden. Achter de heuvels, dicht bij de grens met de Democratische Republiek Congo, ligt Bundibugyo. Het is een klein stadje in een landschap van bergen en valleien, waar boeren cacao verbouwen.

In het centrum ligt het Bundibugyo-streekziekenhuis, met in de achtertuin een kleine begraafplaats. “Allemaal zijn ze gestorven aan ebola”, wijst dokter Deo Kamuhanda naar de verweerde grafstenen. Hij verloor vijf collega’s. “Dat is het graf van onze oogarts en dat van het hoofd verpleegkunde.”

In het najaar van 2007 waren er mysterieuze sterfgevallen en zieken in het hospitaal. Dokter Kamuhanda was destijds net begonnen als jonge arts. “We dachten aan malaria of tyfus, want veel symptomen zijn hetzelfde. Uiteindelijk bleek het een voorheen nog onbekende variant van ebola, die vervolgens de naam Bundibugyo kreeg. Datzelfde type is nu in Congo.

Bijna twee decennia later staat Deo aan het hoofd van het lokale ebola-noodteam. “Momenteel zijn er nog geen besmettingen in Bundibugyo, maar wel elders in Uganda. Ik denk dat het ons ook weer gaat treffen.”

Bij die eerste uitbraak in Uganda vielen naar schatting tegen de veertig doden, maar er waren ook tientallen overlevenden. In de lokale bibliotheek van Bundibugyo zit een groepje inwoners aan tafel. Ezekiel Kisughu zit aan het hoofd. Hij werkte als verpleger in hetzelfde streekziekenhuis, hielp de eerste patienten en kreeg zelf ook ebola. Hij noemt het een afschuwelijke, pijnlijke ziekte en keek de dood in de ogen, maar hij werd de eerste bekende overlevende van de Bundibugyo-variant.

Nu leidt hij een vereniging van tientallen ebola-overlevenden. Na hun herstel kregen ze te maken met uitsluiting. Mensen uit het kleine stadje waren bang voor hen. Ze steunden elkaar toen en nu. Want ze ondervinden nog steeds blijvende schade, zoals gezichtsverlies en hoofdpijn. En de trauma’s zitten diep.

Dat de naam Bundibugyo in relatie tot ebola nu voortdurend op nieuwszenders te horen is, brengt die pijn weer naar boven, zegt aardrijkskundeleraar en ebola-overlevende Yamaka Swaibu. “Bundibugyo wordt de hele tijd genoemd in relatie met dood en ziekte. En deze uitbraak van ebola is in Congo begonnen. Waarom noemen ze het dan ebola-Bundibugyo? Het is absurd. We voelen ons klein en onwaardig. Die naam moet weg.”

Ook de Ugandese regering is er niet gelukkig mee. En niet alleen met de naam. Volgens de autoriteiten wordt Uganda de hele tijd in een adem genoemd met Congo en wordt onvoldoende benadrukt dat de huidige uitbraak zich grotendeels bij de buren afspeelt en dat de Ugandese uitbraak veel kleiner is.

Dokter Kamuhanda haalt zijn schouders op bij de vraag of hij vindt dat er een stigma op zijn stad rust. Hij denkt juist dat het de bevolking deels beschermt dat ze de naam van hun stad nu de hele tijd horen. “Mensen hier weten heel goed wat het virus heeft aangericht, daarom zijn we nu al voorzichtiger. Zo schudden veel mensen geen handen meer. We zwaaien naar elkaar. En waar je in Congo veel wantrouwen ziet, dat mensen niet geloven dat ebola bestaat, weten we hier wel beter.”

Ondertussen staat hij klaar voor wat er komen gaat, mocht het Bundibugyo-virus weer naar Bundibugyo komen. “Ik weet wat we moeten doen, ik heb ervaring.” Tegelijkertijd zijn de middelen nog beperkt. Zo heeft het ziekenhuis maar vijftig beschermende pakken op voorraad. “Daar zijn we in een paar dagen doorheen. En ik denk niet dat het de vraag is of het komt, maar wanneer het komt. Maar we gaan dit overwinnen. Ik wil niet weer collega’s verliezen.”