Klimaatraad: niet alleen recyclen, maar vooral anders consumeren

Een belasting op fast fashion, meer producten zonder verpakking in de supermarkt en een hogere aankoopheffing voor zwaardere auto’s. Dit soort maatregelen moet de overheid nemen om Nederlanders te stimuleren om minder en anders te consumeren. En zo minder grondstoffen zoals staal, textiel, plastic en andere materialen te gebruiken.

Dat schrijft de Wetenschappelijke Klimaatraad (WKR) in een nieuw rapport over de circulaire economie, dat erop is gericht om minder nieuwe grondstoffen te gebruiken. Zuiniger omspringen met grondstoffen is ook goed voor het klimaat. Zo’n 40 procent van de Nederlandse uitstoot wordt veroorzaakt door het maken van producten.

Het is bovendien een strategische zet: op de lange termijn wordt Nederland zo minder afhankelijk van grondstoffen. En daarmee minder kwetsbaar voor de gevolgen van bijvoorbeeld een energiecrisis zoals nu ontstaat door de oorlog in Iran.

“Door deze crisis zijn we ons weer extra bewust van hoe kwetsbaar onze grondstoffenpositie is”, zegt Kornelis Blok, de hoofdauteur van het rapport. “Daarmee is de tijd rijp om meer maatregelen te nemen op dit terrein.”

De overheid maakt al langer beleid om zuiniger om te gaan met grondstoffen. Maar volgens de Klimaatraad, dat advies uitbrengt aan kabinet en parlement, ligt de nadruk tot dusver op recycling en zuiniger produceren. “Overheden aarzelen vaak om beleid te maken dat invloed heeft op hoe mensen consumeren”, zegt Blok. “Dat is echt een ondergeschoven kindje.”

Beleid moet ertoe leiden dat mensen langer doen met hun smartphones en minder nieuwe kleding kopen. Daarnaast moeten nieuwe, grote auto’s duurder worden en kan de overheid aansturen op betere bereikbaarheid met het openbaar vervoer, schrijft de in 2022 in ingestelde WKR in het rapport.

En huizen en gebouwen kunnen beter worden ingericht, of bijvoorbeeld een extra woonlaag krijgen. Dat is niet alleen positief voor het klimaat, benadrukt Blok. Het kan ook een oplossing zijn voor sommige problemen, zoals woningnood.

De overheid heeft als streven dat Nederland in 2050 nauwelijks nieuwe grondstoffen gebruikt en dat alle plastic, staal en textiel zo hoogwaardig mogelijk wordt hergebruikt. Maar de route daarnaartoe bleek de afgelopen jaren kronkelig.

Zo werd een plan voor een plastictaks vorig jaar geschrapt. Die was bedoeld om producenten van nieuw plastic zwaarder te belasten. Momenteel is gerecycled plastic nog altijd duurder dan nieuw plastic.

Blok is kritisch op het klimaatbeleid van de Nederlandse overheid dat regelmatig is veranderd. “Zwalken met het beleid is heel schadelijk”, zegt de emeritus-hoogleraar duurzame energie.

Hij zag dat de afgelopen jaren een reeks van Nederlandse plastic recyclingbedrijven failliet ging. “Als er bedrijven zijn die de goede kant op rennen, zeg je aan de ene kant: ga dit doen. Maar je zorgt aan de andere kant niet dat ze een sluitende business case hebben.”

In de praktijk gebruikt Nederland al behoorlijk wat van zijn grondstoffen opnieuw. Maar vaak gebeurt dat laagwaardig; in paaltjes en bankjes voor langs de weg.

Uiteindelijk moet de overheid er hard aan werken om Nederlanders zuiniger te laten omspringen met materialen, ziet Blok. Wel benadrukt de Klimaatraad dat het Rijk mensen met minder geld niet uit het oog moet verliezen.

Op korte termijn kunnen producten duurder worden door heffingen. “Daarom moet de overheid de inkomsten uit milieubelastingen gebruiken om dit te compenseren, bijvoorbeeld via de inkomstenbelasting”, zegt raadslid Sanne Akerboom, die heeft meegeschreven aan het rapport. Bovendien is het belangrijk dat basisproducten betaalbaar blijven, stelt de WKR.

De raadsleden zeggen dat het belangrijk is dat het beleid rechtvaardig is, ook voor mensen die minder verdienen. “Als mensen onrechtvaardigheid voelen door klimaatheffingen, kan het beleid moeizamer worden uitgevoerd”, zegt Akerboom. “En op termijn moeten duurzamere keuzes juist makkelijker en goedkoper worden.”