Leraren, agenten en ambtenaren in Hamburg voortaan gecheckt op extremisme

• Chiem Balduk

  correspondent Duitsland

Wie in Hamburg reageert op een vacature als docent, agent of IT’er bij de gemeente, wordt voortaan door de veiligheidsdienst doorgelicht. Vanaf vandaag geldt deze maatregel, als eerste deelstaat in Duitsland, om mensen met extremistische ideeën buiten de publieke dienst te houden.

“Wie de vrije democratie afwijst, kan niet voor een land werken dat op dat idee is gebaseerd”, laat deelstaatminister Andy Grote (SPD) via een woordvoerder weten. Iedere extremist die bij de overheid werkt “schaadt het vertrouwen en de integriteit van die overheid”, aldus Grote.

De maatregel treft mensen die volgens de veiligheidsdienst BfV als ‘extremistisch’ zijn bestempeld. Daarbij gaat het om aanhangers van neonazistische partijen, extreemlinkse groepen, de Koerdische PKK of verboden islamitische organisaties. Ook de AfD, op dit moment de grootste partij in de peilingen, geldt deels als extreemrechts.

De inlichtingendienst bestempelde de AfD in 2025 als ‘extreemrechts’, maar heeft die classificatie in de ijskast gezet omdat de partij het juridisch aanvecht. De partij wordt in vijf deelstaten, vooral in het oosten, wel als ‘bevestigd’ rechts-extremistisch gezien. Ook in de deelstaat Nedersaksen, dat grenst aan Hamburg, heeft de AfD dit stempel.

Als een AfD’er uit een van de deelstaten solliciteert op een functie in Hamburg, wordt hij doorgelicht op mogelijk extremisme. De Hamburgse AfD spreekt van een “klimaat van wantrouwen” en “ideologische spionage”.

Het Hamburgse deelstaatministerie van Binnenlandse Zaken laat weten dat een partijlidmaatschap niet direct tot uitsluiting leidt. De BfV moet aantonen dat een sollicitant er zelf ongrondwettelijke ideeën op nahoudt. “Als er dergelijke twijfels zijn, volgt er eerst een gesprek.”

Andere deelstaten volgen het initiatief van Hamburg met interesse. Mocht de gehele AfD uiteindelijk als extremistisch worden bestempeld, kan dat in heel Duitsland gevolgen hebben voor partijleden die werken als ambtenaar, agent of militair. Daarover wordt zowel in de deelstaten als in politiek Berlijn over nagedacht.

De maatregel wordt vooral door linkse groeperingen en de vakbonden bekritiseerd. Ook de jongerenafdelingen van de Hamburgse coalitiepartijen SPD en Groenen zijn tegen. Zij vrezen dat deze maatregel ook klimaat- en linkse activisten kan treffen.

Vakbond DGB waarschuwt dat geëngageerde mensen überhaupt niet meer op publieke functies zullen solliciteren, terwijl er volop arbeidstekorten bestaan. Ook wordt er gevreesd dat leraren terughoudend worden in het onderwijzen van ‘linkse’ thema’s als klimaatgerechtigheid en lhbti-rechten.

De critici zien in de achtergrondcheck een terugkeer van het beruchte Radicalendecreet, een soortgelijke controle die bestond in de jaren 70 en 80. In die jaren werden miljoenen mensen gescreend, met name op links-extremisme. In de praktijk werden vooral leraren getroffen met een beroepsverbod.

Het systeem werd fel bekritiseerd in de media, aan universiteiten en door de toenmalige linkse Franse regering. Ook het Europees Hof voor de Rechten van de Mens sprak van een schending van meerdere mensenrechten. De beroepscheck werd uiteindelijk ingetrokken. Willy Brandt, als bondskanselier medeverantwoordelijk voor het Radicalendecreet, sprak later van een “fout”.

Destijds zorgde de extreemlinkse terreurgroep RAF voor dood en verderf in Duitsland en was het opgedeelde land een middelpunt van de Koude Oorlog. Nu wordt vooral extreemrechts als het grootste gevaar(opent in nieuw venster) gezien door de Duitse regering en de BfV.

Deelstaatminister Grote vindt de toenmalige beroepsverboden onvergelijkbaar met de nieuwe maatregel. De huidige check voldoet aan de rechtstatelijke eisen en baseert zich alleen op publiekelijk bekende informatie, stelt hij. Ook vindt er nu, anders dan in de jaren 70, altijd een gesprek plaats. Iemand die wordt geweigerd, kan zich daartegen verzetten.

De SPD’er zegt dat er een ondermijnend gevaar uitgaat van extremisme in publieke functies. In Hamburg werden volgens Grote vorig jaar 50 mensen met extremistische gedachten in publieke dienst ontdekt, met name in het onderwijs.