Liquidatie Larijani raakt Iraanse top, maar experts waarschuwen voor ‘Hydra-effect’

• David Poort

  correspondent Midden-Oosten

Met de liquidatie van Ali Larijani verliest Iran een van de meest invloedrijke figuren binnen het politieke en veiligheidsapparaat. De 67-jarige politicus en veiligheidsstrateeg werd in de nacht van maandag op dinsdag bij een Israëlische luchtaanval in een buitenwijk van Teheran gedood, samen met zijn zoon Morteza en enkele beveiligers.

Larijani was geen militair commandant, maar wel een centrale speler in het strategische besluitvormingsproces van de Islamitische Republiek. Als voormalig secretaris van de Hoge Nationale Veiligheidsraad zat hij jarenlang aan de tafel waar besluiten werden genomen over oorlog, diplomatie en nationale veiligheid.

Vanuit die rol zou hij ook toezicht hebben gehouden op de protesten die in december en januari door het land trokken, waarbij de Basij-militie en andere veiligheidstroepen duizenden demonstranten doodschoten.

Na de Israëlische liquidatie van ayatollah Ali Khamenei aan het begin van de oorlog, werd Larijani door velen gezien als de facto leider van Iran. Zijn dood past in de reeks gerichte aanvallen waarbij Israël in korte tijd meerdere Iraanse leiders en commandanten heeft uitgeschakeld.

Volgens Andreas Krieg, hoofddocent veiligheidsstudies aan King’s College London, wijst de aanval op een bredere strategie. “In het begin van de oorlog lag de nadruk op het uitschakelen van militaire commandostructuren”, zegt Krieg tegen de NOS. “Maar met de liquidatie van iemand als Larijani, lijkt Israël ook de politieke kern van het regime te willen raken.”

Larijani speelde volgens Krieg een bijzondere rol binnen het Iraanse systeem. Hij verbond verschillende machtscentra: de veiligheidsdiensten, de politieke elite en diplomatieke kanalen naar het buitenland.

“Dat maakt zijn dood symbolisch belangrijk”, zegt Krieg. “Dit gaat niet alleen meer over het verzwakken van militaire capaciteit, maar ook over het vermogen van het regime om zichzelf politiek te organiseren en te onderhandelen.”

Toch betekent het uitschakelen van leiders niet automatisch dat het systeem instort. Iran functioneert minder als een strak hiërarchische staat en meer als een netwerk van instellingen en machtscentra. De Revolutionaire Garde, de machtige militaire organisatie die ook grote delen van de economie controleert, is daarin een spil.

“Je kunt zo’n netwerk verstoren, maar niet eenvoudig onthoofden”, zegt Krieg. “De Revolutionaire Garde is niet alleen een leger, maar een systeem dat diep in de staat en de samenleving verankerd is.”

In veiligheidsstudies wordt dat soms het ‘Hydra-effect’ genoemd. Net als in de Griekse mythe van de Hydra kunnen organisaties na het uitschakelen van leiders nieuwe kopstukken naar voren schuiven. Netwerken passen zich aan, nieuwe figuren nemen taken over en het systeem kan zich opnieuw organiseren, vaak zelfs radicaler dan voorheen.

Op korte termijn kunnen zulke aanvallen wel degelijk effect hebben. Ze veroorzaken wantrouwen binnen de elite en dwingen leiders zich meer te richten op hun eigen veiligheid.

Toch is het volgens Ross Harrison, Iran-analist bij het Middle East Institute in Washington, onduidelijk wat het uiteindelijke doel is van de Israëlische strategie.

“Zelfs als het regime zou instorten, wat ik niet waarschijnlijk acht, ontstaat er een enorm machtsvacuüm”, zegt Harrison. “Er is geen georganiseerde oppositie die klaarstaat om het land over te nemen.”

Volgens Harrison, schrijver van Decoding Iran’s Foreign Policy, zou dat eerder chaos opleveren dan stabiliteit. “Het is niet duidelijk hoe dat Israël, de regio of de Verenigde Staten veiliger zou maken.”

Hij wijst erop dat het Iraanse systeem juist zo is opgebouwd dat het kan overleven wanneer individuele leiders verdwijnen. “Het is geen puur persoonsgebonden systeem”, zegt Harrison. “De staat is ontworpen om zichzelf te regenereren.”

De liquidaties kunnen op langere termijn zelfs leiden tot een radicalere koers in Teheran. Veel van de oudere leiders van Iran werden gevormd door de oorlog tussen Iran en Irak in de jaren 80. De nieuwe generatie leiders groeit nu op in de context van de huidige oorlog.

“Die leiders worden gevormd door dit conflict”, zegt Harrison. “Dat kan een veel harder en minder voorspelbaar leiderschap opleveren.”

De dood van Larijani lost daarmee geen van de grote crises van Iran op. Integendeel, zeggen analisten. Terwijl Israël zijn campagne tegen Iraanse leiders opvoert, dreigt de oorlog juist moeilijker te beheersen te worden.

“Hoe meer deze oorlog wordt gezien als een strijd om regimeverandering”, zegt Krieg, “hoe meer Iran zich gaat gedragen als een belegerd systeem dat verder radicaliseert.”