Meer gemeenten delen boetes uit aan COA, maar helpen die ook echt?

Meer gemeenten gebruiken dwangsommen om het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA) aan te zetten tot actie. Vanaf vandaag moet het COA dagelijks een dwangsom betalen aan de gemeente Hardenberg, omdat het azc langer openblijft dan afgesproken. Het is niet de enige plek waar dit speelt.

In de gemeente Westerwolde zijn dwangsommen al een paar jaar aan de orde van de dag. In het aanmeldcentrum in Ter Apel mogen niet meer dan tweeduizend asielzoekers verblijven; dat aantal is geregeld hoger. Zo zaten er vannacht 2170 asielzoekers in het aanmeldcentrum, het hoogste aantal in anderhalf jaar tijd.

De gemeente Epe wil dwangsommen opleggen omdat in een hotel langer dan afgesproken asielzoekers zitten. Een woordvoerder van de gemeente laat weten dat zowel het COA als het hotel een week de tijd heeft gekregen om op het plan te reageren.

Al die dwangsommen kunnen flink in de papieren lopen. Zo is in Ter Apel deze maand het maximale bedrag van vijf miljoen euro bereikt. Met een eerdere boetepot daarbij opgeteld heeft het COA al 6,5 miljoen euro moeten betalen.

Maar zijn die (hoge) dwangsommen ook effectief? “Het instrument is bot geworden”, zegt Geerten Boogaard, hoogleraar decentrale overheden aan de Universiteit Leiden.

Het principe van een dwangsom is dat de financiële prikkel dusdanig groot is, dat iemand overstag gaat. Maar bij overheidsinstanties zit dat anders, volgens Boogaard. “Daar geldt vaak het principe van fine as a price, dwangsommen worden gewoon ingeboekt als juridische kosten. Het karakter van de dwangsom verandert.”

Boogaard bedoelt dat degene die moet betalen, in dit geval het COA, niet de veroorzaker is van de boete. “Voorbeeld: als jij tijdens werktijd allemaal parkeerboetes krijgt, hoor je dat misschien terug tijdens een functioneringsgesprek. Maar dat is het ook wel. Uiteindelijk vindt de administratie-afdeling een manier om de boete te verwerken.”

Verder zijn dwangsommen volgens Boogaard weinig effectief omdat zowel het COA als de gemeente onder de overheid valt. Het geld blijft als het ware ‘in huis’. “Als een gemeente geld krijgt van het COA en daarvan een bibliotheek bouwt, vindt het Rijk dat minder erg.”

Toch komt het volgens de hoogleraar steeds vaker voor dat overheden tegenover elkaar komen te staan en dwangsommen eisen. “Asiel is geen uitzondering. Op allerlei terreinen hebben overheden te maken met tegengestelde belangen. Kijk maar naar wonen en stikstof. Aan de ene kant moeten er meer huizen komen, aan de andere kant moeten stikstofdoelen worden gehaald.”

Het COA zegt dat een dwangsom niks oplost, omdat ze geen andere opties hebben. “We kunnen de mensen niet op straat zetten”, zegt Marius Schulte Nordholt van het opvangorgaan. “Het is onze wettelijke taak om opvang en begeleiding te bieden. Mede door de sluiting van locaties en het uitblijven van nieuwe locaties neemt het tekort aan opvangplekken momenteel toe.”

Boogaard beaamt dat het COA weinig keus heeft. “Je kan asielzoekers niet de gemeentegrens overzetten. Dat is misschien rechtvaardiger qua verdeling, maar niet rechtmatiger.”

Als dwangsommen niks oplossen, waarom worden ze dan toch toegepast? “Het heeft ook met draagvlak te maken”, zegt Boogaard. “Als jij als gemeente hebt beloofd dat een asielopvang maar tijdelijk is, wil je aan je inwoners laten zien dat je er alles aan doet om dat zo te houden.”