Noorwegen opent 15 jaar na aanslagen nationaal monument

• Tom Dieleman

  redacteur Online

In de Noorse hoofdstad Oslo wordt vandaag het Nationale 22 juli-monument geopend ter nagedachtenis aan de slachtoffers van de aanslagen die de extreemrechtse terrorist Anders Breivik in 2011 pleegde.

Woensdag is het precies vijftien jaar geleden dat Breivik de dodelijkste terreurdaad in de moderne Noorse geschiedenis beging. Hij doodde 77 mensen in Oslo en op het kleine eiland Utøya. Het monument dat vanmiddag wordt onthuld, staat in het vernieuwde regeringskwartier in Oslo, vlak bij de plek waar toen een bom afging, met acht doden tot gevolg.

Na de bomaanslag in Oslo ging de extreemrechtse terrorist naar het eiland Utøya. Daar schoot hij nog eens 69 mensen dood, vooral tieners die op een politiek zomerkamp van de jongerenafdeling van de Arbeiderspartij waren.

Bij herdenkingen wordt zijn naam in Noorwegen bewust vaak gemeden. Daarmee moet worden voorkomen dat de focus op de dader komt te liggen, in plaats van op de slachtoffers, de nabestaanden, de overlevenden en de democratische waarden die hij aanviel.

Bekijk hier een terugblik op de dag van de aanslagen in Noorwegen in 2011:

Het regeringscomplex, dat door de aanslag zwaar beschadigd raakte, werd pas in april van dit jaar weer officieel in gebruik genomen door de Noorse regering. Dat het ook pas vijftien jaar later tot een nationaal monument in Oslo komt, laat zien hoe beladen de nasleep was.

“Er zijn meerdere competities geannuleerd”, vertelt de Noorse kunstenaar Matias Faldbakken, die het winnende ontwerp Upholding maakte, aan de NOS. “Het was te conflictueus en er waren rechtszaken. Ook daarom is er vijftien jaar verstreken.” Op Utøya zelf werd in 2022 al een monument geopend, maar ook dat kwam er pas na jaren gesteggel.

Voor zijn ontwerp liet Faldbakken zich inspireren door een grote stalen hulpconstructie die in het regeringskwartier stond tijdens de herinrichting van het gebied na de aanslag. De constructie was gebruikt om een kunstwerk van Picasso te verplaatsen van een gebouw dat gesloopt moest worden naar een nieuw pand.

De kunstenaar, zelf woonachtig in Oslo, liep erlangs en raakte erdoor geïnspireerd. “Als je er met de juiste blik naar keek, leek het min of meer op een soort monument dat zichzelf had gecreëerd in de nasleep van de bom.”

Met het kunstwerk wil Faldbakken een verbinding leggen tussen de twee plekken van de aanslagen: het regeringskwartier in Oslo en Utøya. De staalconstructie verwijst naar Oslo, het mozaïek in het frame naar Utøya. In de constructie zijn de namen van de 77 slachtoffers gegraveerd.

Het mozaïek bestaat uit zo’n 300.000 stenen en toont een kleine waadvogel in het water bij Utøya. In de laatste weken hielpen zo’n 2000 mensen mee aan de voltooiing van het project waar Faldbakken 2,5 jaar aan werkte, onder wie nabestaanden en overlevenden. Zij plaatsten de stenen in het kunstwerk.

“Met de waadvogel wilde ik Utøya uitbeelden, zonder dat het te makkelijk en duidelijk werd”, zegt Faldbakken. “Toen ik deze vogel zag op Utøya, zag ik hoe kwetsbaar hij was. Hij was klein, maar keek me tegelijkertijd indringend aan, terwijl hij balanceerde op die dunne beentjes.”

Het kunstwerk moet volgens Faldbakken groot en indringend overkomen en iets brutaals hebben. Zo moet de impact van de aanslagen op Noorwegen worden weerspiegeld. Tegelijkertijd verwijst het mozaïek volgens hem juist naar levens die klein, kwetsbaar en onvervangbaar zijn. “Het was mijn motivatie om een kunstwerk te maken ter nagedachtenis aan degenen die die dag om het leven zijn gekomen.”

Het maken van het monument noemt Faldbakken “een grote nationale verantwoordelijkheid”, vooral tegenover de overlevenden en nabestaanden die de terroristische aanval hebben ervaren. Tegelijk ziet hij het niet alleen als plek voor rouw en herinnering. “Het is voor mij een soort bolwerk tegen vergelijkbare aanvallen.”

Bij de officiële opening vanmiddag zijn onder anderen de Noorse kroonprins Haakon en ministers aanwezig, samen met nabestaanden en overlevenden. Premier Jonas Gahr Støre hoopt dat de permanente gedenkplaats in het regeringskwartier een plek “voor reflectie en herinnering” zal zijn, zegt hij in een persbericht(opent in nieuw venster).

“De gedenkplaats, het 22 juli Centrum en Utøya zullen ook dienen als plaatsen waar toekomstige generaties de terroristische aanslag en hoe wij als samenleving daarop hebben gereageerd, kunnen bekijken, erover kunnen leren en deze kunnen begrijpen.”