Ombudsman over bijstandsbesparingen: ‘Kabinet laat allerzwaksten stikken’

• Charlotte Boström

  redacteur Economie

Het kabinetsplan om te besparen op de bijstand krijgt veel kritiek van economen en andere onderzoekers. Volgens hen wordt het daarmee voor de staatskas op de lange termijn juist duurder. Daarbovenop dupeert het kabinet de allerarmsten in de samenleving, vindt Nationale ombudsman Reinier van Zutphen. Hij heeft een kritische brief gestuurd naar minister Aartsen van Werk en Participatie.

De bijstand is bedoeld voor mensen die zo weinig verdienen dat ze niet kunnen rondkomen. Vaak leven ze onder het sociale minimum. Dan nog maakt rond de 35 procent van de rechthebbenden er geen gebruik van. Het gaat om zo’n 210.000 mensen en hun gezinnen, volgens berekeningen.

De aanstaande Wet proactieve dienstverlening zou dat probleem moeten aanpakken. De wet maakt het voor landelijke overheden mogelijk om gegevens uit te wisselen met gemeenten. Zo weten gemeenten welke burgers in armoede leven en kunnen ze hen wijzen op de regelingen waarop ze recht hebben: bijvoorbeeld een aanvulling op de AOW-uitkering, arbeidsongeschiktheidsuitkeringen en de bijstand. Zo moeten meer mensen krijgen waar ze recht op hebben.

Maar in de voorjaarsnota zei het kabinet die proactieve dienstverlening niet te zullen toepassen op de algemene bijstand. De verwachting is dan dat een pot geld, gereserveerd voor bijstandsgerechtigden, blijft liggen. Zo wil het ministerie 30 miljoen per jaar besparen.

“Dit geeft een raar signaal af. De overheid anticipeert erop dat burgers geen gebruik maken van de voorzieningen waar ze al recht op hebben. Dat vind ik niet behoorlijk”, zegt onderzoeker staats- en bestuursrecht Fatma Çapkurt van Universiteit Leiden. “Ik begrijp dat de overheid moet bezuinigen, maar dit kabinet doet dit over de rug van financieel zeer kwetsbare burgers. Dat is een verkeerde keuze.”

“Dit raakt mensen die moeten kiezen tussen schoenen voor de kinderen en brood op vrijdag. Zo basaal is het”, zegt ombudsman Van Zutphen. “Het gaat om werkende armen en mensen onder het bestaansminimum. Wij weten hoe we deze mensen kunnen bereiken en er zijn plannen. Dan kiest het kabinet met een pennenstreek ervoor om dat niet te doen. Ik kan er met mijn hoofd niet bij.”

Dit is een heel onverstandige maatregel als je geld wil besparen, zegt Jasper van Dijk, econoom en onderzoeker bij het Instituut voor Politieke Economie. Niet-gebruik zorgt ervoor dat mensen onnodig in armoede leven, met alle gevolgen van dien.

“Dat mensen niet de uitkeringen krijgen waar ze recht op hebben leidt tot geldstress, ziekteverzuim en productiviteitsverlies. Dat zorgt er dan vaak voor dat je rekeningen niet kunt betalen en in de schulden komt.”

Dit zijn kosten die uiteindelijk bij de overheid terechtkomen. Geen onderzoeker of instelling heeft tot nu toe een prijskaartje daarop kunnen plakken, blijkt uit een rondvraag.

Een onderzoek naar problematische schulden geeft wel een indicatie. De maatschappelijke kosten zijn minstens 8,5 miljard per jaar of bijna 1 procent van het bruto binnenlands product. Burgers informeren over hun recht op bijstand zou juist een manier zijn om problematische schulden terug te dringen, volgens het rapport. Daar wil het kabinet dus een streep door zetten.

“Als de overheid op deze manier wil bezuinigen, vind ik het wel heel scheef”, zegt onderzoeker Van Dijk. “Het gaat om mensen die onder bijstandsniveau leven. Juist bij die mensen loopt de emmer het snelst over.”

De Wet proactieve dienstverlening moet op 1 juli ingaan. De Tweede Kamer stemt er later deze maand over.

Als de wet wordt aangenomen wordt die proactieve dienstverlening nog steeds toegepast, bijvoorbeeld voor mensen die geen volledige AOW krijgen en recht hebben op een aanvulling daarop. Maar de algemene bijstand valt volgens het kabinetsplan buiten de boot.