NOS Nieuws•
Rechters leggen steeds vaker tbs op in combinatie met een lange gevangenisstraf, blijkt uit een vandaag gepubliceerd rapport. Zulke straffen kunnen nadelig uitpakken voor tbs’ers, voor wie het niet meer zo makkelijk is om eerder aan hun behandeling te beginnen.
De afgelopen vijf jaar kregen 48 mensen niet alleen tbs, maar ook een celstraf van meer dan tien jaar. In de vijf jaar ervoor legden rechters 21 keer zo’n lange combinatiestraf op, blijkt uit een analyse van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC).
Voorbeelden van dit soort straffen zijn de zaak-Donny M. (25 jaar en tbs voor het misbruiken en doden van de 9-jarige Gino), de zaak-Michael P. (bijna 28 jaar en tbs voor de moord op Anne Faber) en de zaak-Alex L. (30 jaar en tbs voor het doden van zijn vriendin en stiefdochter).
Behandelaars en advocaten hebben bezwaar tegen dit soort straffen. Volgens hen duurt het te lang voor iemand aan een tbs-behandeling kan beginnen en is die minder effectief. Veroordeelden moeten altijd eerst hun celstraf uitzitten.
Schade
Vanwege de kritiek onderzocht het WODC hoeveel tbs’ers hiermee te maken hebben en in hoeverre het nadelig is als ze eerst jarenlang in de cel zitten. Ook keken de onderzoekers welke mogelijkheden er zijn om toch eerder aan een behandeling te beginnen.
Sommige veroordeelden hebben er inderdaad last van dat hun behandeling erg lang op zich laat wachten, vertelt WODC-onderzoeker Marleen Nagtegaal. “Psychische stoornissen kunnen bijvoorbeeld verergeren, ze kunnen lichamelijke problemen krijgen of bij de start van hun behandeling inmiddels zo oud zijn dat re-integratie moeilijker is.”
Om te kunnen zeggen hoe groot de groep tbs’ers is die ‘detentieschade’ oploopt, is volgens Nagtegaal extra onderzoek nodig. Het is niet zo dat iedere tbs-veroordeelde slechter af is als hij eerst de gevangenis in moet.
“Er zijn grote individuele verschillen. Iemand die psychotisch en dakloos is, kan er juist baat bij hebben om eerst een tijd in de gevangenis te zitten, om daar weer stabiel te worden.”
Lang wachten
Uit het WODC-onderzoek blijkt verder dat het voor tbs-veroordeelden een stuk ingewikkelder is geworden om snel aan hun behandeling te beginnen. Tot 2010 mocht iemand de gevangenis na een derde van zijn straf verruilen voor een tbs-kliniek. Tegenwoordig mag iemand in principe twee jaar voor het einde van een celstraf beginnen aan tbs.
Dat kan veel uitmaken. Iemand met 25 jaar cel, zoals Donny M., zou vroeger na ruim 8 jaar mogen beginnen aan een tbs-behandeling. Nu is dat pas na 23 jaar.
Hoe erg dat is, is volgens het WODC moeilijk te zeggen. “Over het algemeen is het niet verstandig om te wachten met iemand behandelen die ziek is”, zegt Nagtegaal. “Maar vergelding is ook een belangrijk strafdoel, dat kun je niet zomaar uitvlakken.”
Wie nu toch eerder aan een tbs-behandeling wil beginnen, moet toestemming krijgen van de minister van Justitie en Veiligheid. Hoe vaak die toestemming wordt verleend, heeft het WODC niet kunnen achterhalen. De onderzoekers stellen wel voor deze beslissing aan de rechter te laten.
Verlof
Behandelaren vinden dat het mogelijk moet worden om in ieder geval alvast met bepaalde onderdelen van de tbs te beginnen. Een deel van de Tweede Kamer wil graag dat de vroegere regeling weer van kracht wordt, waarmee tbs’ers na een derde van hun straf naar een kliniek mogen. “Het is dan wel belangrijk dat ook de verlofregeling wordt aangepakt”, waarschuwt Nagtegaal.
Een wezenlijk onderdeel van een tbs-behandeling is cliënten leren om weer naar buiten te gaan. Nu mogen gedetineerden pas twee jaar voor het einde van hun straf op verlof, waarmee eerder aan tbs beginnen in de praktijk minder nut heeft.
Een ander obstakel is het tekort aan tbs-plekken. Als je al eerder behandelingen wilt starten, is het volgens het WODC essentieel dat er ook ruimte voor is. “Het is dus extra belangrijk dat de capaciteitsproblemen worden opgelost”, aldus onderzoeker Nagtegaal.
Het ministerie van Justitie en Veiligheid komt in het najaar met een reactie op de bevindingen.
