Presentator Sonja Barend (1940-2026) was ‘de koningin van de talkshow’

• Petra Steenhoff

  redacteur Online

• Michiel Hartzuiker

  redacteur Online

Tv-presentator Sonja Barend, die gisteren op 86-jarige leeftijd overleed, was tientallen jaren lang onafgebroken op televisie. Ze was een wekelijkse verschijning in miljoenen Nederlandse huiskamers.

Met name de praatprogramma’s die ze sinds de jaren 70 presenteerde leverden haar grote bekendheid op. En ze dankte er de bijnaam ‘koningin van de talkshow’ aan, die haar in 1999 werd toebedeeld door Adriaan van Dis toen ze zelf te gast was in het programma Zomergasten.

Verder gold Sonja Barend als boegbeeld van de VARA, waarmee ze ook een van de gezichten van ‘links Nederland’ was.

In haar spraakmakende talkshows Sonja’s Goed Nieuws Show en Sonja op…, maakte Barend samen met haar vaste eindredacteur Ellen Blazer vele taboes bespreekbaar en had ze talloze prominente gasten aan tafel. Ook liet ze veel niet-bekende mensen aan het woord, niet zelden uit gemarginaliseerde groepen, zoals criminelen, sekswerkers, pedoseksuelen, aids-patiënten en trans vrouwen.

In 2006 nam ze afscheid van de televisie. Bij haar afscheid kreeg ze een koninklijke onderscheiding en een jaar later ontving ze de Ere-Zilveren Nipkowschijf. In 2009 werd de prijs voor het beste tv-interview naar haar vernoemd.

Een deel van de carrière van Barend in vogelvlucht:

Na het afronden van de mulo wilde Sonja Barend naar de hbs, maar haar stiefvader had daar bezwaar tegen. Omdat ze een meisje was, vond hij het niet nodig dat ze “verder leerde”.

Haar biologische vader, David Barend, heeft ze nooit gekend: die was in de Tweede Wereldoorlog vermoord in Auschwitz. De relatie met haar stiefvader was zo slecht dat ze op haar zestiende van huis wegliep.

Ze volgde de avond-hbs en werkte overdag bij een beroepskeuze-adviesbureau. Doordat dat bureau ook zaken deed met de omroep kwam ze in contact met de televisiewereld. Barend maakte de overstap naar de televisie en begon als omroepster bij de NTS, de voorloper van de NOS.

Na een stage bij de VARA werd ze aangenomen om jongerenprogramma’s te presenteren, die werden gemaakt door de toenmalige jonge talenten Kees van Kooten, Wim de Bie en Ralph Inbar. Met Inbar, die later bekend zou worden met zijn candid camera-programma Bananasplit, trouwde ze in 1968.

Barend en Inbar woonden een paar jaar in Israël, waar Inbar betrokken was bij de oprichting van de publieke omroep IBA. Barend presenteerde er programma’s – in het Hebreeuws.

Het huwelijk hield geen stand en na drie jaar keerde Barend terug naar Nederland. Eerst kwam ze terecht bij de AVRO, maar al snel keerde ze terug naar de VARA. Voor die omroep presenteerde ze vanaf 1975 de talkshow Het programma van Sonja en… waarin steeds één belangrijke gast centraal stond.

In 1977 begon ze met de spraakmakende talkshow Sonja’s goed nieuws show. Die sloeg bij de kijkers vrijwel meteen aan: op sommige avonden keken er meer dan 5 miljoen mensen naar het programma. Ook voor het internetloze tijdperk, waarin er maar twee tv-netten waren, was dat een enorm bereik.

Er was ook kritiek op haar manier van interviewen, waarin haar eigen mening meestal duidelijk doorklonk. In rechtse kring werd haar opstelling niet gewaardeerd. Voorafgaand aan de verkiezingen van 1977 kreeg toenmalig premier Den Uyl een hele uitzending de vloer om de kiezers te bewegen op zijn PvdA te stemmen.

Ook de keuze van haar gasten leidde tot discussie. Zo sprak ze in 1985 tot afgrijzen van het Openbaar Ministerie met de later vermoorde crimineel Stanley Hillis, wat woordvoerder van de Amsterdamse politie Klaas Wilting “intriest” noemde.

Tussen 1981 en 1996 was ze wekelijks op de televisie met Sonja op… (maandag, dinsdag, zaterdag etc). Door het jaarlijkse wijzigen van het uitzendschema van de omroepen kreeg haar show steeds een andere naam. Het programma zat dicht op de actualiteit en geen onderwerp werd geschuwd. Vrijwel alles wat Nederland in die tijd bezighield kwam voorbij: van supportersrellen tot ‘bom-moeders’ (bewust ongehuwde moeders) en van racisme tot homoseksualiteit.

De gesprekken die ze met haar gasten voerde, maakten vaak veel los. Donorvaders, prostituees, aidspatiënten, incestslachtoffers, Bhagwan-aanhangers: allemaal zaten ze bij Sonja aan tafel.

Een uitzending waarover lang werd nagepraat, is die waarin de tv-persoonlijkheden Boudewijn Büch en Adelheid Roosen ruzie met elkaar kregen:

“Ik had een grote bek, vond men”, zei ze in 2018 in NRC. “Ik wekte de indruk dat ik nergens bang voor was. Dat zijn mensen niet gewend. Als Jeroen Pauw of Matthijs van Nieuwkerk een grote bek heeft, noemen ze dat ‘een kritisch gesprek’.” Overigens erkenden Barend en eindredacteur Ellen Blazer wel dat ze ook echt uit waren op reuring, omdat ze een groot publiek wilden.

Haar vaste afsluiting van het programma “Voor straks, lekker slapen en morgen gezond weer op“ werd een begrip.

Ze maakte haar programma’s vanaf 1977 altijd samen met Blazer, met wie ze naar eigen zeggen “kon lezen en schrijven”. Toen haar eindredacteur midden jaren 90 haar pensioen aankondigde besloot Barend te stoppen met de populaire talkshows, die ze niet wilde voortzetten zonder Blazer.

“Ellen en ik waren V&D, wij waren C&A. We hadden bijna aan een half woord genoeg, in werk en vriendschap”, zei ze in 2000 tegen weekblad Vrij Nederland.

Vanaf 1997 maakte ze met Paul Witteman nog zo’n tien jaar lang de succesvolle doordeweekse talkshow Barend en Witteman, waarin met verschillende gasten het gesprek van de dag werd gevoerd. Enkele bekende gasten die in dat programma hun opwachting maakten waren politicus Pim Fortuyn, schrijver Marten Toonder en Rolling Stones-voorman Mick Jagger.

Sonja Barend in gesprek met Mick Jagger:

Sonja Barend sloot haar televisiecarrière af met een serie programma’s over 50 jaar televisie. In de laatste aflevering, eind 2006, kreeg ze uit handen van burgemeester Cohen van Amsterdam een onderscheiding: ze werd officier in de Orde van Oranje-Nassau. En in 2007 kreeg ze de Ere-Zilveren Nipkowschijf voor haar hele oeuvre.

In 2009 werd een jaarlijkse prijs naar haar vernoemd voor het beste tv-interview, de Sonja Barend Award. Die reikte ze tot vorig jaar elk jaar zelf uit in programma’s van BNNVARA, zoals De Wereld Draait Door, Khalid en Sophie en Pauw en De Wit. Onder de winnaars zijn Matthijs van Nieuwkerk, Clairy Polak, Mariëlle Tweebeke (twee keer) en Coen Verbraak (drie keer).

Na haar afscheid kwam Sonja Barend nog één keer terug als televisiepresentator. Op 8 oktober 2011 presenteerde ze, ter gelegenheid van zestig jaar Nederlandse televisie, een aflevering van Sonja op zaterdag waarin de Sonja Barend Award werd uitgereikt aan presentator Twan Huys.

In 2017 bracht ze haar memoires uit. In Je ziet mij nooit meer terug vertelde ze openhartig over haar Joodse vader die ze nooit gekend heeft: hij werd in 1942 door twee Nederlanders uit huis opgehaald en naar Auschwitz gestuurd. “Je ziet mij nooit meer terug”, zei hij tegen Barends moeder, vlak voor hij werd weggevoerd.

Haar moeder hertrouwde niet lang daarna en pas toen ze tien jaar oud was kreeg ze te horen dat de man die ze haar vader noemde, haar stiefvader was.

Haar moeder heeft haar nooit iets willen of kunnen vertellen over haar vader. Ook vertelt Sonja Barend in het boek over haar gevecht tegen kanker, de ziekte die bij haar een aantal keer terugkwam.