Sobere Ali Khamenei heerste ruim 35 jaar met harde hand over Iran

• Dik Verkuil

  redacteur Online

Ayatollah Ali Khamenei was meer dan 35 jaar de machtigste man van Iran. Als hoogste leider stond hij, zonder zelf verantwoording af te hoeven leggen, boven de president en andere gekozen functionarissen. Zijn woord was wet in Iran.

Hij trok aan alle touwtjes, benoemde medestanders in alle belangrijke organen en had de steun van de strijdkrachten, waarvan hij het hoofd was. Een belangrijk onderdeel van zijn machtsapparaat was de Revolutionaire Garde. Met behulp van de ‘bewakers van de Islamitische Revolutie’ sloeg hij alle verzet neer. Zo legde hij als conservatieve bejaarde geestelijke zijn wil op aan een jonge, steeds minder religieuze bevolking.

Khamenei gaf niet toe aan het groeiende verlangen naar een vrijer leven met meer gelijkheid voor mannen en vrouwen. Hij veroordeelde muziek als on-islamitisch en hield vast aan de verplichte hidjab voor vrouwen. Toen in 2017 vrouwen op straat demonstratief hun sluier af deden, liet hij hard ingrijpen. De actie van de vrouwen maakte deel uit van “een zionistische samenzwering” om Iran te verzwakken, zo liet hij weten.

In de internationale politiek zocht hij de confrontatie met de VS. “Iran heeft de vijandschap met Amerika nodig”, zei hij eens volgens de in ongenade gevallen oud-president Khatami. De haat tegen Amerika gebruikte hij om zijn aanhangers in binnen- en buitenland in beweging te brengen.

Zijn enige vriend in de internationale politiek was de Syrische president Assad en via de internationale tak van de revolutionaire garde had hij aanhang onder de sjiitische en antiwesterse massa’s in landen als Irak en Libanon.

Als jonge man studeerde Khamenei bij ayatollah Khomeini, de leider van het verzet tegen de pro-Westerse moderniseringspolitiek van de sjah. Toen Khomeini in 1963 werd verbannen, bleef Khamenei in Iran. Hij werd meermalen gearresteerd en gemarteld, wat zijn haat tegen Israël en de VS voedde, omdat de Iraanse geheime politie steun kreeg van de CIA en de Mossad.

Na de Islamitische Revolutie van 1979 waarbij de sjah werd afgezet, werd Khamenei president onder Khomeini. In 1981 overleefde hij een bomaanslag. Daarbij raakte zijn rechterhand verlamd, volgens zijn volgelingen het bewijs dat hij “een levende martelaar” was.

Na Khomeini’s dood in 1989 werd hij op voorspraak van parlementsvoorzitter Rafsanjani door de Raad van Experts benoemd als hoogste leider. Khomeini zou hem op zijn sterfbed als opvolger hebben aangewezen, maar zijn gezag als geestelijke was beperkt. Daardoor steunde hij vanaf het begin meer dan Khomeini op de Revolutionaire Garde.

Met Khamenei aan het hoofd begon voor Iran een relatief rustige periode, tien jaar na de revolutie en na de uitputtende oorlog van 1980-1988 tegen het Irak van dictator Saddam Hussein.

De nieuwe leider riep minder hartstochtelijke gevoelens op dan Khomeini en bleef een figuur op de achtergrond, alleen toegankelijk voor een kleine groep vertrouwelingen. Hij verliet Iran nooit en leidde een teruggetrokken leven. De vrouw met wie hij bijna zestig jaar getrouwd was en zes kinderen had, verscheen nooit in het openbaar.

Khamenei verafschuwde spilzucht, luxe en materialisme. Hij verscheen meestal in saaie gewaden en op goedkope slippers en zette gasten in zijn bescheiden residentie eenvoudige maaltijden voor met brood, kaas en eieren.

Toch had Khamenei de beschikking over vele tientallen miljoenen dollars. Hij had de leiding over een financieel conglomeraat dat belangen had in de olie-industrie, de telecomsector, de landbouw en andere sectoren van de Iraanse economie.

Onder hem dienden enkele hervormingsgezinde presidenten, zoals Khatami (1997-2005) en Rohani (2013-2021) die ook toenadering tot het Westen zochten. Maar veel kwam er niet van terecht, omdat Khamenei de grenzen aangaf en hij de VS bleef zien als aartsvijand.

Enkele malen braken er opstanden uit tegen het bewind. In 2009 lokte de fraude waarmee de conservatieve president Ahmadinejad herkozen werd massale protesten uit. In 2019 leidde een plotselinge verhoging van de brandstofprijzen tot massale protesten.