Steeds meer jongens en mannen met problematisch gedrag beïnvloed door manosphere

• Bas Woonings

  redacteur Binnenland

• Milo Hornstra

  redacteur Binnenland

Het aantal jongens met problematisch gedrag dat beïnvloed is door de manosphere neemt toe. Dat zien forensische instellingen die jongens en jongvolwassenen met grensoverschrijdend gedrag behandelen.

De grootste instelling voor ambulante forensische geestelijke gezondheidszorg van het land, de Waag, schat dat driekwart van de jongens die zij behandelen voor grensoverschrijdend gedrag in aanraking is gekomen met de manosphere. Jaarlijks worden bij de instelling 800 jongens voor deze problematiek behandeld.

Behandelaars maken zich zorgen en merken dat het moeilijk is om met sommige jongeren in contact te komen, omdat invloed vanuit de manosphere soms leidt tot wantrouwen jegens vrouwelijke hulpverleners.

De laatste jaren zijn op sociale media allerlei video’s te vinden van mannen die machogedrag aanmoedigen en vrouwonvriendelijk gedrag stimuleren. Het bekendste voorbeeld is de Amerikaans-Britse influencer Andrew Tate, maar er zijn vele anderen. De manosphere kwam twee maanden geleden extra in de spotlights te staan door een documentaire van de Britse documentairemaker Louis Theroux. Ook in de geroemde Netflix-serie Adolescence komt het thema aan bod.

“Zo’n 40 procent van deze groep is zo beïnvloed door de manosphere dat het gezien kan worden als een risicofactor. Dit betekent dat ze mede door deze beïnvloeding grensoverschrijdend gedrag vertonen of de dreiging daartoe groot is”, vertelt Larissa Hoogsteder, directeur behandelzaken bij de Waag en hoogleraar forensische orthopedagogische diagnostiek en behandeling aan de Universiteit van Amsterdam.

“De mate van beïnvloeding verschilt sterk”, zegt Hoogsteder. “Soms biedt de manosphere houvast, bijvoorbeeld rond geld verdienen, maar steeds vaker gaat het om vrouwonvriendelijke opvattingen en het aanmoedigen van machogedrag.”

Volgens haar zijn deze jongens extra vatbaar: ze zijn gevoelig voor beloning, willen ergens bij horen, handelen impulsief en laten zich makkelijk beïnvloeden. De beïnvloeding loopt vaak via platforms als Telegram en Reddit.

Het gedrag van de jongens kan tot verschillende misdrijven leiden: zo ziet de Waag een grote toename aan zaken rondom seksuele afpersing (sextortion), maar ook aan gewelds- en vermogensdelicten. “De misdrijven worden mede onder invloed van de manosphere gepleegd”, aldus Hoogsteder.

Minerva Ishak is klinisch psycholoog bij Transfore, aanbieder van forensische zorg. Ze is gespecialiseerd in extremisme en radicalisering en ook zij maakt zich zorgen. “De manosphere is een complex probleem, we zien nu nog maar het topje van de ijsberg.”

Ook forensische instelling Fivoor ziet meer jongeren die te maken hebben met de manosphere en deelt de zorgen. “De beïnvloeding begint al op jonge leeftijd, als mensen in aanraking komen met de online wereld”, zegt psychiater en directeur patiëntenzorg Rosalind van der Lem. “Het internet werkt als echokamer, opvattingen worden versterkt en niet genuanceerd”, aldus Ishak.

De jongens met problematisch gedrag die beïnvloed raken door de manosphere zijn volgens Hoogsteder te verdelen in grofweg twee groepen. “Het gaat om een brede, maar kwetsbare groep jongens. Boosheid richting de samenleving en een negatief zelfbeeld spelen vaak een rol. De eerste groep bestaat uit jongens bij wie al meerdere risicofactoren spelen. Zij hebben vaak moeite met emotieregulatie, kampen met ontwikkelingsproblemen en hebben regelmatig ingrijpende of traumatische ervaringen meegemaakt.”

De tweede groep bestaat uit jongens die sociaal geïsoleerd zijn. “Over deze groep maken we ons de meeste zorgen”, zegt Hoogsteder. Het gaat om een relatief kleine, maar groeiende groep, vaak met kenmerken binnen het autismespectrum. Zij hebben behoefte aan verbinding en intimiteit, maar zijn tegelijk kwetsbaar voor beïnvloeding. Onder invloed van de manosphere kunnen vrouwonvriendelijke en soms ook radicale denkbeelden ontstaan. “Het is moeilijk om deze denkbeelden bij hen te doorbreken.”

“De wereld heeft zich verplaatst van buiten naar een online wereld”, zegt psychiater Van der Lem van Fivoor. “Nu zien we dat wat online plaatsvindt, ook naar de buitenwereld schuift. Dat is zeer zorgwekkend.”

De geestelijke gezondheidszorg loopt achter als het gaat om de manosphere, vervolgt ze. “Het is voor ons relatief nieuw. Daarom zijn behandelaren aan het bijleren. Zo volgen ze bepaalde influencers om deze online wereld beter te leren kennen. Ook werken we aan een screeningslijst voor behandelaren waarmee gerichter gevraagd kan worden naar radicale gedachten.”

Als er eenmaal een vertrouwensband is, willen jongeren wel vertellen over hun online ervaringen, ervaart Van der Lem. Nieuwsgierig zijn naar wat de jongeren bezighoudt is belangrijk. Soms wordt gevraagd aan jongeren of er meegekeken mag worden met de video’s die zij zien.

Verder kijken zorginstellingen naar mogelijkheden om scherper te rapporteren. “In een aanmelding wordt nu nog zelden geschreven dat de problematiek is veroorzaakt door de manosphere”, zegt Larissa Hoogsteder van de Waag. “We willen dat in dossiers meer structureel wordt vastgelegd dat de manosphere een rol speelt.”

“Waar we voor moeten waken is dat we niet gaan polariseren. We hebben de neiging om er wat van te vinden en dat kan er juist voor zorgen dat de problematiek niet kan verminderen.”

Psycholoog Ishak denkt dat de kennis uit de GGZ ook buiten de behandelkamer kan worden ingezet, bijvoorbeeld op scholen of online.