uitblijven mondkapjes in verpleeghuizen was ‘niet verantwoord’

Agenda vierde week: experts en oud-ministers over sluiting van scholen

De vierde week van de coronaverhoren staat in het teken van de sluiting van de scholen en of er genoeg aandacht is geweest voor de gevolgen voor kinderen en jongeren. Maandag 22 juni komt eerst Károly Illy aan het woord, destijds voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Kindergeneeskunde en als kinderarts lid van het Outbreak Management Team. In de middag wordt oud-minister Ingrid van Engelshoven van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap verhoord.

Kinderombudsvrouw Margrite Kalverboer staat op woensdagochtend op de agenda. Zij was ook bijzonder hoogleraar Kind, (Ortho)pedagogiek en Vreemdelingenrecht. De commissie verhoort woensdagmiddag 24 juni Paul Rosenmöller, in de coronatijd voorzitter en adviseur van het dagelijks bestuur van de VO-raad, een vereniging van het voortgezet onderwijs.

De verhoorweek wordt op vrijdag afgesloten met voormalig onderwijsminister Arie Slob en in de middag Nienke Luijckx, voormalig voorzitter van het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS).

Expert: eerder ingrijpen had overbelasting zorgpersoneel kunnen voorkomen

Buurman vertelt over de overbelasting en de uitval van het zorgpersoneel, onder meer door de lange duur van de tweede coronagolf. Er was te weinig tijd voor zorgpersoneel om te herstellen en mensen vielen uit door vermoeidheid, stress, angstklachten en de hoge werkdruk. Buurman drong in 2021 bij herhaling aan op extra maatregelen, zeker toen er weer een nieuwe coronavariant de kop opstak. Extra maatregelen bleven desondanks uit, pas op 19 december 2021 kwam er een nieuwe lockdown. “Voor het personeel was het beter geweest als er eerder maatregelen zouden zijn genomen.”

Ze geeft ook nog een advies aan het kabinet om er alles aan te doen dat er bij een volgende pandemie voldoende zorgpersoneel is.

‘Verpleegkundigen moeten in toekomst in OMT’

Buurman werd in 2021 voorzitter van de grootste beroepsvereniging van verpleegkundigen en vertelt de commissie hoe ze tijdens de coronapandemie steeds probeert om op te komen voor de belangen van haar achterban. Bij de ene coronagolf werd soms meer gedaan dan bij de andere, “maar ik heb niet het gevoel dat onze inbreng niet serieus werd genomen”, zegt ze.

In de derde coronagolf hadden de verpleegkundigen liever sneller maatregelen genomen, omdat het ziekteverzuim inmiddels hoger was opgelopen. De coronacrisis was inmiddels 18 maanden aan de gang en de kritiek vanuit de maatschappij zwelde aan. Desgevraagd zegt ze wel dat minister Hugo de Jonge “meer eigengereid” was en Tamara van Ark “fijn en toegankelijk”. Dat heeft haar niet dwarsgezeten, er is voldoende naar haar inbreng geluisterd.

Wel hoopt ze dat verpleegkundigen een vaste plek krijgen in het Outbreak Management Team, het OMT. Het is een heel belangrijk adviesorgaan. “En het is heel belangrijk dat ons perspectief daar ook gehoord wordt.”

Buurman gefrustreerd over uitblijven preventieve maatregelen ouderenzorg

Ergens in maart 2020 kwam er een onderzoek uit over coronaverspreiding in Amerikaanse verpleeghuizen en Buurman schrok van de conclusies. Door één besmetting raakte bijna het hele huis besmet, omdat ouderen extra kwetsbaar zijn en het voor hen extra moeilijk is om zich aan de 1,5 meter afstand te houden. Ook bleek de Nederlandse opvatting niet te kloppen dat alleen mensen met coronaklachten als koorts en hoesten besmettelijk waren. Ook zonder klachten kon je iemand besmetten.

Buurman vroeg begin april 2020 om preventieve mondkapjes in verpleeghuizen voor patiënten en personeel. Ook drong ze aan op een beter testbeleid. Het OMT nam haar advies niet over en bleef nog maanden bij de stelling dat preventieve maatregelen in verpleeghuizen niet nodig waren. Die richtlijn werd pas in augustus 2020 aangepast. Ze vond de gang van zaken “frustrerend” en na doorvragen van de commissie zegt ze: ‘Nee, het was niet verantwoord.”

‘Sluiting verpleeghuizen was begrijpelijk, maar ongelofelijk ingrijpend’

Eind maart 2020 besloot het kabinet om verpleeghuizen te sluiten voor bezoekers. Er waren op dat moment te weinig beschermende mondkapjes en gevreesd werd voor te snelle verspreiding onder een kwetsbare groep. Buurman begrijpt het ingrijpende besluit wel, vanwege het ontbreken van beschermingsmiddelen.

De gevolgen voor de ouderen en hun familie waren wel “ongelofelijk ingrijpend”. Er was eenzaamheid, verwarring en ouderen stierven zonder vertrouwde gezichten om hen heen.

Nu denkt Buurman zo’n besluit niet meer te zullen begrijpen. “Nu zou je dat niet meer kunnen doen, dan zou je misschien meer per regio gaan kijken naar gepaste maatregelen.”

Expert Buurman: ‘Stem verpleegkundigen eerst onvoldoende gehoord’

Buurman zit tijdens de coronatijd een dag per week op het ministerie om “ongevraagd en gevraagd” onafhankelijk advies geeft over de rol van de zo’n 400.000 verpleegkundigen in Nederland. Ze krijgt al snel allerlei telefoontjes uit het veld met ervaringen uit de praktijk.

IC-verpleegkundigen waren in paniek over voorstellen om het aantal IC-bedden snel te verhogen, terwijl er geen personeel voor was, vertelt Buurman. In de Kamer kwamen de PvdA en PVV met een voorstel om het aantal IC-bedden te verhogen naar 3000. “Dat was wensdenken. Het klinkt mooi, maar het kon helemaal niet.” Ook waren verpleegkundigen volgens Buurman bang om zonder beschermingsmiddelen hun patiënten in verpleeghuizen te besmetten.

Buurman zette zich als ‘chief nursing officer’ in om de stem van de verpleegkundigen goed te laten horen. In de eerste fase viel dat niet mee. “Nee, in de eerste fase werden verpleegkundigen onvoldoende gehoord.” Later werd dat beter, zegt ze.

De verpleegkundigen hadden ook geen plaats in allerlei belangrijke adviesorganen, zoals het Outbreak Management Team. Ze betreurt dat.

Buurman was tijdens de coronacrisis de stem van verpleegkundigen en de ouderenzorg

Om 14.00 uur is Bianca Buurman aan de beurt. Zij was tijdens de coronacrisis de stem van de verpleegkundigen: als voorzitter van V&VN, de beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden, en als adviseur bij het ministerie van Volksgezondheid. Daarnaast was ze hoogleraar Acute Ouderenzorg.

Buurman zat bij overleggen van het Outbreak Management Team (OMT) en kreeg de taak om onderzoek te doen naar hoe het coronavirus zich verspreidde in de verpleeghuizen. Ze concludeerde dat de symptomen van het virus bij ouderen nog moeilijker te herkennen waren dan bij jongere mensen. Op basis daarvan werd het coronabeleid in verpleeghuizen ingrijpend veranderd: zorgpersoneel moest preventief mondkapjes gaan dragen en er werd veel meer getest.

De Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) concludeerde in 2022 dat het kabinet in het begin van de coronacrisis te weinig oog had voor de “stille ramp” die zich in de verpleeghuizen voltrok. Rond diezelfde tijd bracht Nieuwsuur naar buiten dat het ministerie van Volksgezondheid zich bemoeide met adviezen van het OMT, onder meer die over mondkapjes.

Buurman zei daarna dat excuses van het kabinet op zijn plaats zouden zijn. “Excuses voor de beïnvloeding van het OMT, waardoor verpleegkundigen en verzorgenden in verpleeghuizen minder beschermingsmiddelen kregen”, zei ze tegen Skipr.(opent in nieuw venster) “En excuses voor dat we zijn genegeerd. Met alle consequenties van dien.”

‘Ik spreek de ervaring van code zwart niet tegen’

Tijdens de coronacris is er nooit officieel ‘code zwart’ uitgeroepen. Officieel is daar sprake van als alle bedden in heel Nederland bezet zijn en patiënten ook niet meer naar het buitenland kunnen uitwijken. Op dat moment moeten artsen op basis van niet-medische gronden gaan kiezen wie wel en wie niet een ziekenhuisbed krijgt.

In de praktijk gebeurde dat al, schreef Nieuwsuur deze week op basis van gesprekken met artsen van vier verschillende ziekenhuizen. Tijdens de coronacrisis werden mensen die onder normale omstandigheden waren opgenomen op de intensive care geweigerd vanwege het beddentekort. Verschillende huisartsen en verpleeghuisartsen zeggen bovendien dat zij minder patiënten doorstuurden naar het ziekenhuis.

Eckenhausen wil niet bevestigen, maar ook niet ontkennen dat dat aan de hand was. “Als artsen en verpleegkundige dat zo hebben ervaren, dan spreek ik dat niet tegen”, vertelde ze aan de coronacommissie. “Maar er zijn geen meldingen gedaan, ook achteraf niet.”

Eckenhausen: ik laat me niet beïnvloeden door bewindslieden

De coronacommissie vraagt Marina Eckenhausen naar de rol van de Inspectie Gezondheidsrecht en Jeugd in de zaak van de Limburgse huisarts Rob Elens. Hij kreeg tijdens de coronacrisis een boete, omdat hij medicijnen aanraadde die niet voor coronapatiënten bedoeld waren.

Later bleek dat toenmalig minister Hugo de Jonge zich persoonlijk met zijn zaak had bemoeid: hij wilde dat de inspectie er alles aan zou doen om de huisarts te laten stoppen met deze praktijk. De Jonge stuurde daarover ook een appje naar Eckenhausen.

Hoewel Eckenhausen verklaart zich nooit door bewindslieden te laten sturen, lijkt uit haar appje een ander beeld naar voren te komen. “Weet dat ik er bovenop zit in alle opzichten”, stuurde ze terug naar De Jonge. “Als we een hard en houdbaar argument vinden, gaan we er zeker voor.”

Elens kreeg niet lang daarna een boete, maar volgens Eckenhausen is dat niet vanwege het contact met De Jonge. “Het is heel gebruikelijk dat bewindspersonen mij appen, iedereen mag signalen doorgeven”, zegt ze tegen de commissie. “Maar ik ben ervan overtuigd dat de inspectie tot een onafhankelijk oordeel is gekomen.”

Elens werd afgelopen woensdag verhoord door de coronacommissie. Daar eiste hij excuses van oud-minister De Jonge:

Brief van de Inspectie leidde tot verontwaardigde reacties op het ministerie

“Ik zal het moment niet snel vergeten”, zegt oud-inspecteur-generaal Marina Eckenhausen over de brief(opent in nieuw venster) die ze in januari 2021 samen met de Nederlandse Zorgautoriteit stuurde naar het ministerie van Volksgezondheid. Daarin somden ze een aantal aanbevelingen op om een nieuw zorginfarct in de ziekenhuizen te voorkomen, bijvoorbeeld om een landelijk plan daarvoor te maken. Eerdere waarschuwingen hadden volgens Eckenhausen niet geholpen.

Tot haar verrassing werd die brief niet goed ontvangen. “Het was een schok voor de ambtenaren bij het ministerie, ze waren allemaal verontwaardigd”, vertelt Eckenhausen aan de coronacommissie. “Het is niet gebruikelijk dat de toezichthouder een opdracht geeft aan een departement.” Ze laat de commissie weten dat zij door deze “oppositie” ook persoonlijk werd geraakt, omdat ze graag de relaties goed houdt.

‘Inspectie kon geen goed advies geven door tijdsdruk’

In het Bestuurlijk Afstemmingsoverleg werd ambtelijk overlegd over de coronamaatregelen die genomen moesten worden. Daarin zaten onder meer hoge ambtenaren van de ministeries, burgermeesters, Jaap van Dissel van het RIVM en iemand van de Inspectie Gezondheidsrecht en Jeugd.

Er kwam steeds meer druk op het overleg te staan doordat eruit werd gelekt. “Iedereen werd zenuwachtig toen er zelf een onderzoek van de Rijksrecherche kwam”, vertelt Marina Eckenhausen aan de commissie. “We kregen nog maar een kwartier van tevoren de stukken, of helemaal niet.”

Daardoor kon de Inspectie volgens haar eigenlijk niet goed meer adviseren. “Normaal gesproken laten wij daar onze interne deskundigen snel naar de stukken kijken, zij kunnen zeggen hoe haalbaar het is. Maar die tijd hebben we nooit gekregen.”

Eén keer had ze een digitaal overleg en hoorde ze intussen op de radio al wat de nieuwe coronamaatregelen zouden worden. “Toen dacht ik: wat is dan onze toegevoegde waarde nog?”, zegt Eckenhausen.

Inspectie wilde bezoekverbod in zorginstellingen niet controleren

De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd besloot om tijdens de coronacrisis niet te controleren of zorginstellingen zich hielden aan het bezoekverbod in verpleeghuizen. “We besloten dat het geen kerntaak van de Inspectie is om bij de poorten te gaan liggen of de bezoekregel wordt gehandhaafd”, zegt oud-inspecteur-generaal Marina Eckenhausen. Zij vond dat zorgverleners zelf die afweging goed konden maken.

Door het bezoekverbod maakten veel mensen zich zorgen over hoe met hun dierbaren in zorginstellingen ging. Terugkijkend zou Eckenhausen als Inspectie een volgende keer zichtbaarder bezoeken willen brengen aan die instellingen. “Om mensen een fijn gevoel te geven”, zegt ze tegen de commissie.

Ze doelt daarbij niet alleen op verpleeghuizen, maar ook “kwetsbare” zorginstellingen waar tijdens de coronacrisis minder aandacht voor was, zoals die voor mensen met een verstandelijke beperking, ggz-instellingen, forensisch klinieken en plekken waar zorg aan asielzoekers geleverd werd.

Inspectie werd overvallen door coronamaatregelen van kabinet

Het kabinet nam tijdens de coronacrisis vergaande besluiten zonder de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) daarvan op de hoogte te stellen. “We werden bijvoorbeeld door de sluiting van de verpleeghuizen overvallen”, zegt Marina Eckenhausen.

Ook de invoering van de cohortverpleging, waarbij mensen die (vermoedelijk) het coronavirus hadden bij elkaar werden gezet, ging zonder overleg met de Inspectie. Maar de praktische uitwerking van die maatregel was volgens Eckenhausen lastig, omdat zorginstellingen in totaal verschillende gebouwen zaten.

“Sommige hebben eenpersoonskamers, andere weer vierpersoonskamers. Het had daardoor enorme consequenties”, zegt Eckenhausen. “Alles wat er in Den Haag wordt besloten moet door een filter: hoe werkt het in de praktijk?”

De plotseling aangekondigde maatregelen zorgde ook voor problemen op het kantoor van de Inspectie zelf. “De telefoon bij ons stond dan roodgloeiend. Terwijl ik wilde dat mensen bij ons aan de telefoon ook wisten wat ze moesten zeggen.”

Inspecteur-generaal Marina Eckenhausen overlegde veel achter de schermen

Het verhoor met Marina Eckenhausen, die tijdens de coronacrisis werkte bij de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd, begint om 10.00 uur. Vanaf september 2020 was ze inspecteur-generaal en gaf ze dus leiding gaf aan deze toezichthouder.

“In de crisis verlangde de maatschappij soms binnen enkele uren een reactie van ons”, schreef ze over de coronaperiode in het vakblad van medisch specialisten(opent in nieuw venster). “Met name over geneesmiddelen, toegankelijkheid van zorg, deskundigheidsvereisten, schrijnende situaties, de beschikbaarheid van beademingsapparatuur, beschermingsmateriaal en testen.”

De Inspectie had in het voorjaar van 2021 veel overleg over de vraag wanneer code zwart moest worden uitgeroepen: wie zou er dan nog in aanmerking komen voor een bed op de intensive care? Ook kwam er toen toestemming om in uitzonderlijke gevallen twee coronapatiënten op de intensive care aan één beademingsapparaat te laten aansluiten.

De Inspectie was ook betrokken bij de zaak van huisarts Rob Elens, die afgelopen woensdag door de coronacommissie werd verhoord. Niet alleen Elens, maar ook de Inspectie kreeg daarvoor in 2024 een tik op de vingers van het Tuchtcollege. De Inspectie had zich in deze zaak te veel laten beïnvloeden door toenmalig minister Hugo de Jonge, was het oordeel.

Eckenhausen is het hier niet mee eens. “Het is glashelder dat De Jonge een duidelijke mening over deze arts had, maar wij hebben onze eigen afweging gemaakt”, schreef ze daarover in een blog(opent in nieuw venster).”We bleven onafhankelijk.”

Meer geld voor post-covid

De enquêtecommissie kijkt terug naar de coronatijd, maar ook in de huidige politiek gaat het af en toe nog over de gevolgen van het virus. Zo is in de Tweede Kamer vandaag een voorstel aangenomen om post-covidpatiënten langer te ondersteunen.

Het voorstel van Pro-Kamerlid Bushoff regelt 3 miljoen euro euro om de telefonische hulplijn voor patiënten langer te behouden. De hulplijn C-support zou eigenlijk stopgezet worden, maar kan dus door.

Nog eens drie miljoen euro gaat naar “een brede ketenaanpak voor postinfectieuze aandoeningen”. Met deze gecoördineerde aanpak moeten long-covidpatiënten uiteindelijk beter geholpen worden in de reguliere zorg. Volgens Bushoff is dat nu vaak niet het geval.

Naar schatting lijden in Nederland bijna een half miljoen mensen aan post-covid-klachten. Nog eens honderdduizenden mensen hebben last van een klachten na een andere infectie, bijvoorbeeld Q-koorts, legionella of lyme.

“Hiermee kunnen stappen worden gezet op de lange weg naar goede zorg en ondersteuning voor alle PAIS-patiënten, die soms letterlijk in het donker liggen”, reageert Jantien Dopper van Long Covid Nederland. PAIS staat voor post-acute infectiesyndromen, een verzamelnaam voor langdurige klachten die ontstaan na een infectie.

Verhoor met huisarts Rob Elens is afgelopen, vrijdag verder

Het verhoor met huisarts Rob Elens is afgelopen, komende vrijdag gaat de coronacommissie verder. In de ochtend is om 10.00 uur Marina Eckenhausen aan de beurt. Zij leidde tijdens de coronacrisis de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.

Daarna volgt om 14.00 uur Bianca Buurman. Ze was niet alleen voorzitter van V&VN, de beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden, maar ook adviseur bij het ministerie van Volksgezondheid. Ook was ze hoogleraar Acute Ouderenzorg.

‘Mijn triple medicijnencocktail was uniek’

Huisarts Elens schreef aan het begin van de coronacrisis twee brieven naar het ministerie van Volksgezondheid. Daarin vroeg hij om toestemming om het antimalariamiddel hydroxychloroquine ook aan covidpatiënten te geven. Daarnaast wilde hij onderzoek doen naar het middel.

Het ministerie van Volksgezondheid schreef volgens hem terug dat hij bij het verkeerde adres was. Dit soort vragen moest hij binnen het Nederlands Huisartsen Genootschap bespreken. En voor onderzoek kon hij een aanvraag doen bij ZonMw, dat onderzoeken financiert.

Dat heeft Elens uiteindelijk nooit gedaan. Toch blijft de huisarts erbij dat de wereld meer had moeten openstaan voor zijn innovatie. “Mijn triple-medicijnencocktail was uniek”, vindt Elens “Wel had ik, in plaats van alles alleen doen, ondersteuning moeten zoeken bij een universiteit.”

Huisarts eist excuses van oud-minister De Jonge

De huisarts vertelt uitgebreid over de tegenwerking die hij heeft ervaren van de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd en minister De Jonge van Volksgezondheid. Zij zagen niets in het geven van de medicijnmix: er was niet bewezen dat het werkte en er konden wel grote bijwerkingen optreden, zoals hartritmestoornissen.

De Inspectie kwam, volgens Elens, onaangekondigd langs, en hij kreeg meerdere brieven en waarschuwingen. De huisarts zelf vindt dat er een crisis was, dus dat het zoeken naar een “war medicine“, zoals hij het noemt, was gerechtvaardigd. “Ik voelde me opgejaagd wild”, aldus Elens.

Er werd een tuchtzaak gestart. Later bleek dat toenmalig minister De Jonge de Inspectie heeft aangespoord om huisarts Elens te laten stoppen met het promoten van de medicijnmix. Elens is daar enorm van geschrokken en wil nog altijd excuses van de oud-minister.

Hij vertelt in een emotioneel betoog dat hij last heeft gehad van de bemoeienis van oud-minister De Jonge:

‘Tien patiënten na vier dagen beter kan toch geen toeval zijn?’

Huisarts Rob Elens vertelt dat hij voordat de coronacrisis begon ook al heel vaak off-label medicijnen voorschreef aan zijn patiënten. “Ik hanteer het principe dat de patiënt vertelt of ik iets goed heb gedaan”, zegt Elens. “Dat is voor mij normale geneeskunde.”

Toen het coronavirus in Nederland om zich heen greep, werd zijn praktijk ook hard geraakt. “In drie weken tijd overleden dertien mensen, terwijl ik normaal één sterfgeval per maand heb”, zegt Elens.

Een vriend tipte hem over een huisarts in New York, die mensen zou genezen met een cocktail van medicijnen. Elens bestelde de ingrediënten bij een apotheker in Nederland en diende de cocktail toe bij een patiënt van in de 80. “De eerste dag lag hij nog op bed, de tweede dag zat hij op de bank en de vierde dag zat hij aan het ontbijt. Op een gegeven moment had ik tien mensen op deze manier behandeld en ze waren alle tien binnen vier dagen beter. Dat kan toch geen toeval zijn?”

De wetenschappelijke werking van de cocktail, met onder meer hydroxychloroquine, is voor het coronavirus nooit bewezen. Bijwerkingen zijn er wel, zoals hartritmestoornissen. Volgens Elens hebben zich die bij zijn patiënten niet voorgedaan.

Toen kreeg hij een belletje van de Inspectie van Gezondheidszorg en Jeugd. “Daar werd ik nerveus van”, zegt Elens. “Zij sommeerde mij te stoppen met deze therapie.”

Huisarts Rob Elens voert tijdens de coronacrisis een eigen koers

Rob Elens is huisarts in het Limburgse Meijel. Hij kwam tijdens de coronacrisis meerdere keren in opspraak, omdat hij zich niet aan de richtlijnen hield. Hij weigerde bijvoorbeeld patiënten een vaccinatie te geven als ze geen brief ondertekenden waarin de risico’s van het vaccin stonden opgesomd.

Daarnaast schreef hij zijn patiënten middelen voor waarvan de werking niet bewezen was, zoals het anti-malariamiddel hydroxychloroquine. De rechter legde hem om die reden een boete op van 3000 euro.

Van het Tuchtcollege kreeg Elens aanvankelijk een berisping voor zijn overtredingen. Maar toen bleek(opent in nieuw venster) dat toenmalig minister De Jonge (Volksgezondheid) zich persoonlijk had bemoeid met de zaak-Elens, werd die straf omgezet naar een waarschuwing.

De Jonge had tijdens de coronacrisis grote moeite met de rol die de huisarts speelde. Hij vroeg daarom aan de Inspectie om “disciplinerend” op te treden tegen de huisarts. Volgens het Tuchtcollege moet een minister zich niet bemoeien met individuele zaken.

Pauze, vanmiddag kritische huisarts Rob Elens aan het woord

Het verhoor van Baidjoe is voorbij. Nu is het even pauze en daarna komt huisarts Rob Elens, die zich in het verleden ook kritisch heeft uitgelaten.

Adviezen Red Team ‘niet heel serieus genomen’, ‘we waren geen promimente professors’

De medeoprichter van het kritische Red Team zegt dat hun kritische adviezen “niet heel serieus” werden genomen. Dat geldt voor de topambtenaren van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport en het Outbreak Management Team.

De leider van het OMT Van Dissel voelde er weinig voor om de deskundigheid van het Red Team structureel in zijn organisatie op te nemen. Baidjoe kreeg volgens hem van Van Dissel het advies om hun voorstellen maar via de media naar buiten te brengen. Het OMT zat niet echt op het Red Team te wachten, is zijn indruk.

Baidjoe merkte dat het Red Team, ook bij ambtenaren bij VWS, niet een hoog aanzien had. “Er zaten echt wetenschappers in en niet per se prominente professors.”

In november 2021 stopt het Red Team met het geven van adviezen. Er was inmiddels een beeld ontstaan van het OMT dat tegenover het Red Team stond en Baidjoe voelde zich niet prettig bij de ontstane polarisatie. Er was “duidelijk geen honger” naar hun adviezen, zoals het continu gebruik van mondkapjes bij kwetsbare groepen en in drukke locaties en het beter doen van bron- en contactonderzoek. “Zo werkt de politiek”, constateert de wetenschapper.

Baidjoe kritisch over communicatie kabinet, ’te laat’

Epidemioloog Baidjoe vindt dat het kabinet steken heeft laten vallen bij de communicatie van coronamaatregelen van het kabinet. Na de eerste coronagolf, in de zomer van 2020, stopte het kabinet met de communicatie over corona, ondanks dat het virus nog niet weg was. Het uitleggen en vertellen over coronamaatregelen is volgens Baidjoe fundamenteel om draagvlak te creëren voor mogelijke maatregelen.

Maar er werd gewerkt van golf naar golf en in die tussenperiode was er weinig duidelijkheid over wat de bevolking nog zou kunnen doen om een nieuwe piek te voorkomen, aldus Baidjoe. Dit gebrek aan communicatie speelde de hele coronacrisis, blijkt uit zijn woorden. In oktober 2021 werd duidelijk dat het virus weer oplaaide, maar het duurde tot 2 november tot er maatregelen werden aangekondigd – 33 dagen heeft Baidjoe geteld.

Ook vindt hij dat de samenstelling van het Outbreak Management Team (OMT), dat de adviezen maakte voor het kabinet, te beperkt was. Er zaten veel biomedische experts in, maar geen sociaal-wetenschappers, epidemiologen en communicatiedeskundigen. “Er werden niet goed gedacht hoe je de maatregelen goed kan laten landen.”

‘Van golf tot golf, maatregelen waren lastig te volgen’

De oprichter van het Red Team Covid 19 NL vindt het jammer dat het kabinet niet gekozen heeft voor langlopende maatregelen voor bepaalde groepen, zoals het gebruik van mondkapjes. Er werd gekozen voor wel of geen mondkapjes in plaats van “lichtere maatregelen’, zoals bijvoorbeeld mondkapjes in de wachtkamer van de huisarts.

“Dat is de plek waar veel kwetsbare mensen bij elkaar zitten en zo’n mond-neuskapje beperkt de verspreiding van het virus”, zegt Baidjoe. Het kabinet keek volgens hem te veel naar de capaciteit van de intensive care in de ziekenhuizen en stelde daar de maatregelen op af. Dus soms waren mondkapjes verplicht, soms niet. “Het was te veel wel of niet, in plaats van continu te kijken naar het beperken van besmetting bij kwetsbare groepen.”

Hij had gehoopt op meer fijnmazige maatregelen, die niet zo’n grote impact hebben op de samenleving, maar waar de effecten niet meteen heel groot zijn. “Het was wel of geen mondkapjes, wel of geen scholen open.”

Hij vindt dat er te veel van “golf naar golf” werd gewerkt en daardoor waren maatregelen soms onbegrijpelijk. “Ook ik vond het soms lastig te volgen.”

Baidjoe stuurt kabinet zomer 2020 een brandbrief, ‘snel maatregelen nodig’

De wetenschapper had na de eerste golf, in de zomer van 2020, zulke grote zorgen over de aanpak van het coronavirus dat hij met enkele andere virusexperts een brandbrief schreef aan premier Rutte en minister De Jonge van Volksgezondheid. Hij zag dat het aantal virusgevallen weer opliep, de maatregelen waren afgeschaald en het kabinet nog geloofde in groepsimmuniteit, oftewel het virus gecontroleerd zijn gang laten gaan en zo te laten uitrazen. Baidjoe vond dat onverstandig, omdat er nog geen vaccin was. De belangrijkste boodschap in de brandbrief: ‘wacht niet met maatregelen’.

Het kabinet pakte het advies niet meteen op en vervolgens richtte Baidjoe het Red Team Covid 19 NL op als kritische tegenhanger van het Outbreak Management Team (OMT). Hij noemt de oprichting “geen lichte beslissing”. Maar toch was het nodig, vindt hij, omdat er “kritische reflectie” nodig was. Baidjoe benadrukt ook dat het kabinet te weinig aandacht had voor de verspreiding van het virus onder sociaal lagere klassen, waar corona-adviezen niet altijd terechtkwamen.

Epidemioloog over eerste fase: ‘Verschillend gevoel van urgentie’

Epidemioloog Baidjoe vertelt over de eerste periode van de uitbraak van het coronavirus, al in december 2019 gesignaleerd op een website van kritische experts. Hij zat toen bij de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en zag dat bij een conferentie over corona in januari 2020 een “verschillend gevoel van urgentie” was. Deskundigen vinden het lastig om snel aan de alarmbellen te trekken. “Dat is een menselijke afweging. Je moet het niet te vaak doen want dan word je niet meer serieus genomen.”

Hij benadrukt dat er in die eerste periode veel kennis ontbrak en dat hij daarom ook niet te snel wil oordelen dat er niet meteen maatregelen zijn genomen in Nederland, zoals bijvoorbeeld het testen van coronagevallen. “Mensen zien pas de urgentie als er mensen sterven”, aldus Baidjoe. Hij snapte alleen niet waarom in Nederland het idee bestond dat carnaval kon doorgaan, ondanks dat het virus al in Italië was gesignaleerd. “Carnaval, de periode na de wintersport, de perfecte plek voor de verspreiding.”

Microbioloog Baidjoe aan de beurt

Amrish Baidjoe is epidemioloog en werkte tijdens de coronacrisis bij het Rode Kruis. Samen met andere wetenschappers richtte hij het Red Team Covid 19 NL op, dat gevraagd en ongevraagd advies gaf over allerlei coronakwesties. “Omdat de overheid zelf geen tegenspraak organiseerde, vulden wij die leemte in”, aldus het Red Team(opent in nieuw venster).

Het Red Team was vrijwel altijd zeer kritisch. Zo adviseerde de groep meerdere keren om sneller en strengere maatregelen te nemen dan het kabinet op dat moment deed.

Ook liet Baidjoe van zich horen in de media. Zo vond hij dat het kabinet niet genoeg leerde van eerdere fouten. “Er werd wekenlang overlegd, iedereen moest er zijn plasje over doen”, blikt hij terug(opent in nieuw venster) op de besluitvorming begin 2022. “Er is volgens mij geen enkel plan waarin staat wat we doen als het toch weer misgaat. Dat betekent dat we gewoon weer dezelfde fouten kunnen maken.”

De verhoren van woensdag 17 juni: microbioloog en kritische huisarts

Op woensdag 17 juni start de verhoordag om 10.00 uur met Amrish Baidjoe, microbioloog en veldepidemioloog. Om 14.00 uur is het de beurt aan huisarts Rob Elens. Die, zo stelt de commissie, was “kritisch” op het coronabeleid.

Verhoor met Wallinga afgelopen, woensdag verder

Het verhoor met Jacco Wallinga, modelleur bij het RIVM, is afgelopen. Woensdag gaan de verhoren verder. Dan is om 10.00 uur microbioloog en veldepidemioloog Amrish Baidjoe aan de beurt. Hij richtte tijdens de coronaperiode met andere wetenschappers het Red Team op. Dat team moest naast het Outbreak Management Team meedenken over de aanpak van het coronavirus.

Om 14.00 uur volgt de Limburgse huisarts Rob Elens, die zeer kritisch was op het coronabeleid. Hij schreef coronapatiënten een cocktail van medicijnen voor, met daarin onder meer hydroxychloroquine. De Inspectie verbood hem dat, omdat er niet genoeg wetenschappelijk bewijs voor het middel was.

RIVM-modelleur had twijfels over nut avondklok

De modelleurs van het RIVM worstelden met de avondklok. Er was wel een internationale studie die zei dat het groot effect had op het aantal besmettingen, maar het was onduidelijk of dat ook voor Nederland het geval zou zijn. “Idealiter zou je een soort klinische studie doen naar een bevolking met een avondklok en een zonder, maar dat kon niet”, zegt Jacco Wallinga van het RIVM.

De modelleurs van het RIVM konden het grote effect dat de internationale wetenschappers zagen niet helemaal verklaren. Want Nederlanders gingen ’s avonds al niet veel meer op stap en zagen dus ook niet veel andere mensen. Maar Wallinga vermoedde een bijeffect. “Er gaat ook een soort signaalwerking van uit. Het effect van de avondklok is dus ook dat duidelijk wordt hoe serieus de situatie is.”

Achteraf bleek de avondklok volgens hem in Nederland ook goed te werken. “Het pakket met de avondklok is het meest effectief geweest”, zegt Wallinga tegen de commissie.

Wat bedoelde Wallinga met ‘opgebouwde kudde-immuniteit’?

Ook in dit verhoor gaat het over de opbouw van ‘groepsimmuniteit’, ofwel het laten rondgaan van het virus zodat uiteindelijk niemand meer besmettelijk is. Nieuwsuur berichtte eerder dat in sommige stukken staat dat dat een doel was van de Nederlandse corona-aanpak. Dat is omstreden, omdat er daardoor mogelijk mensen zijn overleden of nu long covid hebben.

Commissielid Songül Mutluer vraagt Jacco Wallinga in dat kader naar een e-mail die hij heeft gestuurd aan RIVM-directeur Jaap van Dissel, waarin hij spreekt over “opgebouwde kudde-immuniteit”.

“In mijn beleving spreekt u in deze mail duidelijk over een strategie voor groepsimmuniteit”, zegt Mutluer. “Hoe moet ik dit duiden?” Niet veel later, op 16 maart 2020, sprak toenmalig premier Rutte soortgelijke woorden uit(opent in nieuw venster) tijdens een rechtstreekse tv-toespraak tot de Nederlandse bevolking.

Wallinga zegt dat de mail niet ging over een strategie, maar over hoe een bepaalde visualisatie moest worden gemaakt. “Beleidskeuzes zijn niet aan ons”, benadrukt Wallinga nogmaals. “Wij informeren alleen maar het Outbreak Management Team.”

‘Coronavirus was een soort biologisch natuurramp’

RIVM-modelleur Jacco Wallinga plotte de coronacrisis, volgens hem “een soort biologische natuurramp”, in een risicodiagram. Daar kwam uit dat het virus ‘ernstig tot catastrofaal’ was, het hoogste risicolabel dat er was. “Dat klinkt fatalistisch”, zegt Wallinga. “Maar het betekent: niets doen is geen optie.”

Voor hem was het vooral relevant wat de gevolgen zouden zijn. “Uit onze risicoanalyses bleek dat de knelpunten vooral in de zorg zouden komen, omdat Nederland in vergelijking met landen om ons heen weinig ziekenhuisbedden en ic-bedden heeft.”

Wallinga: ‘Gelukkig hadden we een stagiair die Chinees kon’

Toen het coronavirus in januari in China rondging, speurden Jacco Wallinga en zijn RIVM-collega’s Chinese websites af om naar informatie te zoeken over het virus die ze konden gebruiken voor hun modellen. “We hadden toevallig een stagiair die Chinees kon lezen”, vertelt Wallinga. “Er was online heel veel informatie beschikbaar, want in China zijn de ideeën over privacy van patiënten anders dan hier.”

Eind januari werd uit zijn analyses duidelijk dat het virus erg besmettelijk was en mensen heel erg ziek kon maken. Die informatie schreef hij op in notities en wetenschappelijke artikelen.

Commissielid Dion Huidekooper vraagt of Wallinga eraan gedacht heeft om toen aan de bel te trekken, bijvoorbeeld omdat carnaval eraan kwam. “Het is niet aan ons om daar iets over te zeggen”, zegt Wallinga. “Onze taak is om de gegevens aan te leveren aan anderen en ons op andere vragen te richten, zoals: wat kan contactopsporing betekenen als het virus naar Nederland komt?”

Wallinga wijst er ook op dat toen nog niet duidelijk was of het virus naar Nederland zou komen. Dat gebeurde bij een eerder SARS-virus bijvoorbeeld ook niet.

Zo begint verhoor Jacco Wallinga, ‘modelleur des vaderlands’

Voor het grote publiek was hij redelijk onzichtbaar, maar voor de politieke besluitvorming was hij van doorslaggevend belang: Jacco Wallinga, de modelleur van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Hij zal straks om 14:00 uur als getuige gehoord worden door de leden van de coronacommissie.

Wat gebeurt er als we de scholen sluiten? Hoeveel minder besmettingen zijn er als er een avondklok komt? Gaat een lockdown helpen? De verschillende scenario’s van het beloop van de pandemie werden continu doorgerekend door het team van Wallinga. Daarbij draaide het allemaal om het inmiddels beroemde ‘R-getal’, dat zo laag mogelijk moest worden.

Hoewel Wallinga zelf niet bij belangrijke besluiten zat, waren zijn berekeningen een belangrijke basis voor ministers, ambtenaren en experts om adviezen te geven en besluiten te nemen. Indirect had de ‘modelleur des vaderlands’ dus veel invloed op de coronamaatregelen die tijdens de pandemie zijn genomen.

Gommers: nooit meer mensen alleen laten sterven

Gommers vindt, hoe erg een virus ook is, dat de maatregelen nooit meer zo streng mogen zijn dat mensen alleen moeten sterven. Terugkijkend vindt hij het heel erg dat dat tijdens de coronapandemie wel gebeurde. Op zowel ic’s als in verpleeghuizen mochten families een tijd lang niet bij de stervende coronapatiënten. Gommers vindt dat dit nooit meer mag gebeuren. Ook als er een ebola-uitbraak zou zijn, een virus dat veel gevaarlijker is dan corona.

“Je kunt niet alleen doodgaan, daar ben je niet voor op de wereld gezet”, zei Gommers.

Het verhoor met het voormalig OMT-lid is inmiddels afgelopen, om 14.00 uur gaat de commissie verder met het verhoor van Jacco Wallinga, de modelleur van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM).

Gommers “was echt boos” op Tweede Kamer om niet verhogen salarissen zorgpersoneel

Gommers had tijdens de tweede golf van corona soms de indruk dat de Tweede Kamer niet altijd begreep wat er nodig was. Het OMT stelde samen met zorgverleners plannen op over het verder op schalen en hoe zorgmedewerkers gemotiveerd te houden, ook voor non-covidzorg. Dat de Tweede Kamer bij een plan om salarissen in de zorg te verhogen “niet thuis gaf” maakte Gommers “heel boos”. Gommers begreep er helemaal niets van. “Wij doen kneiters ons best” en dan “lopen jullie weg”. “Toen was ik er echt klaar mee”.

Gommers erkent dat hij die boosheid op dat moment niet expliciet met Kamerleden deelde. “Ik heb geen telefoonnummers van allerlei Kamerleden. Ik heb wel de media gebruikt om mijn teleurstelling te uiten.” Gommers voelde zich “alleen” en had de indruk dat de politiek “dingen op papier zet en zo het eigen straatje schoon veegt, en het probleem op het bord van in dit geval de zorg legde”.

Gommers: het knetterde in Catshuis om leeftijd patiënten

Er is flinke ruzie geweest tussen leden van het kabinet en leden van het OMT over het toelatingsbeleid van patiënten in ziekenhuizen, “Het knetterde flink in het Casthuis”, zei Gommers tegen de enquêtecommissie.

Volgens Gommers is het voor artsen niet vreemd om bij de selectie naar de leeftijden van patiënten te kijken, zeker bij zo’n ernstige crisis. Maar daar wilde het kabinet niets van weten. Dat leidde tot onenigheid en ruzie.

Gommers noemde zelf tijdens de eerste golf de leeftijd van 80 maar minister De Jonge en premier Rutte wilden daar niets van weten. Gommers kreeg daar zelf ook vervelende reacties en mails over.

Gommers noemt het achteraf gezien verder ook “een slechte keuze” van het kabinet om de ziekenhuizen tijdens de tweede coronagolf te laten vollopen voordat strengere maatregelen werden genomen. Het OMT werd daar “onrustig” van omdat “we het idee hadden achter de feiten aan te lopen”.

Gommers: personeel was grootste uitdaging bij opschalen

Toen het aan het begin van de coronacrisis met man en macht zoeken was naar manieren om het aantal ic-bedden op te schalen, was geld was het probleem niet, maar personeel wel. Dat zei Diederik Gommers, voormalig OMT-lid, in zijn verhoor bij de enquêtecommissie.

Er werden bijvoorbeeld in het Erasmus MC ook voorbereidingen getroffen om een tweede ic in te richten. Overal werd gezocht naar extra apparatuur, zelfs bij dierenartsen. Maar bij heel groot opschalen was er één grote complicerende factor: er was niet genoeg personeel. Om een zeer zieke patiënt op de intensive care te verzorgen zijn specifieke kwalificaties nodig. Het verzorgen van twee intensive care patiënten is voor een verpleegkundige al bijna niet te doen, laat staan drie of vier. Het was een heel zware tijd, Gommers zag huilende verpleegkundigen.

Om voor een volgende pandemie wel genoeg intensive-carepersoneel beschikbaar te hebben is niet eenvoudig, legt Gommers uit. Het is een specifieke opleiding en je kunt niet even 1000 mensen in de wacht zetten die na hun opleiding niet ingezet worden zolang er geen pandemie is. Gommers denkt dat een roulatie systeem, waarbij verpleegkundigen rouleren tussen andere verpleegkunde en intensive care misschien kan helpen.

Kijk hier live naar het verhoor met Diederik Gommers

De commissie is begonnen aan het verhoor met Diederik Gommers. Het gaat nu over de begintijd van de crisis en de situatie in de ziekenhuizen. Kijk het verhoor hier live mee:

Diederik Gommers om tien uur voor commissie

Gommers, hoofd ic in het Rotterdamse Erasmus Centrum was tijdens de corona crisis de voorzitter van de vereniging van intensive care-artsen en werd door het kabinet in het Outbreak Management Team gevraagd. Dat OMT moest het kabinet ondersteunen en adviseren over mogelijke maatregelen in de crisis. Gommers zei eerder tegen al eens dat de communicatie in die tijd niet altijd goed verliep(opent in nieuw venster). Zo zei hij vorig jaar tegen Nieuwsuur dat het OMT transparanter had kunnen zijn over de besluiten om zo meer draagvlak te kunnen creëren onder de bevolking.

Nu zal Gommers dus als getuige voor de coronacommissie terugblikken op deze periode, het verhoor begint om 10.00 uur.

Artsen: patienten werden geweigerd, code zwart was er wel

Artsen van vier verschillende ziekenhuizen zeggen tegen Nieuwsuur dat zij tijdens de pandemie op de intensive care patiënten hebben geweigerd die zij anders wél hadden opgenomen. Ook zeggen huisartsen en verpleeghuisartsen tegen het programma dat zij minder patiënten naar het ziekenhuis stuurden.

Tijdens de parlementaire coronaverhoren stelden sleutelfiguren, zoals oud-premier Rutte vorige week,. dat Nederland nét geen ‘code zwart’ bereikte. De artsen die Nieuwsuur sprak noemen dat een “papieren werkelijkheid”:

Van loodzare besluiten naar de impact op de zorg

Welkom in dit liveblog aan het begin van de derde week van de verhoren.

Diederik Gommers, tot februari 2022 voorman van de Nederlandse Vereniging voor Intensive Care is deze week als eerste aan de beurt. Straks om 10.00 uur verschijnt hij voor de commissie. Gommers was ook lid van het Outbreak Management Team, dat destijds een belangrijke rol speelde als adviseur voor het kabinet en betrokken was bij beslissingen.

Lees hier in het vorige blog terug het verloop van eerdere verhoren terug: