Uniek verdrag in Australië versterkt positie inheemse bevolking

• 

  Meike Wijers

  correspondent Australië en Nieuw-Zeeland

Voor het eerst is in Australië een verdrag gesloten tussen een deelstaatregering en de lokale inheemse bevolking. In de deelstaat Victoria, waar Melbourne ligt, werd het onder luid applaus en tranen aangenomen in het parlement.

“Dit verdrag geeft de Aboriginal-gemeenschap de macht om het beleid dat hun leven beïnvloedt mede vorm te geven”, zei deelstaatpremier Jacinta Allan. “Zo bouwen we een eerlijker en sterker Victoria voor iedereen.”

Het lokale verdrag komt twee jaar nadat een landelijk referendum over een stem voor de inheemse bevolking in de grondwet was mislukt. Dat ging over een grondwetswijziging om de Aboriginal- en Straat Torres-bevolking te erkennen als de oorspronkelijke bewoners van het land, en een rol voor hen te verankeren in de grondwet. Bijna 60 procent van de Australische bevolking stemde tegen.

Ondanks de grote teleurstelling hierover bij de inheemse inwoners is op lokaal niveau doorgewerkt aan initiatieven om hun meer invloed te geven. “Always was, always will be Aboriginal land” is een gevleugelde uitdrukking in Australië, die benadrukt dat de inheemse bevolking nooit formeel haar soevereiniteit heeft opgegeven. Ruim tien jaar lang is er gewerkt aan de invulling van het verdrag in Victoria.

Het doel is het verkleinen van de kloof tussen de inheemse bevolking en andere Australiërs. Zo’n 3,8 procent van de Australiërs is van Aboriginal- of Straat Torres-afkomst. Deze bevolkingsgroep doet het op alle vlakken, zoals gezondheid, onderwijs, werk en inkomen, veel slechter dan de overige inwoners. Zo leven inheemse Australiërs gemiddeld negen jaar korter, zelfdoding komt ruim twee keer zo vaak voor en de groep is oververtegenwoordigd in gevangenissen.

Dat heeft grotendeels te maken met het Australische bloedige, koloniale verleden, dat nog steeds doorwerkt. In 1788 werd Australië ingelijfd als strafkolonie door de Britse kroon. De inheemse bevolking werd opgejaagd, vergiftigd en vermoord. Tot aan de jaren 70 van de vorige eeuw was een ‘Wit Australië’-beleid van kracht en werden inheemse kinderen stelselmatig weggehaald bij hun ouders.

Jarenlang zijn de gruwelijkheden die de oorspronkelijke bevolking heeft meegemaakt tijdens en na de kolonisatie onder het tapijt geschoven. Ook nu nog hebben Aboriginals te maken met achterstelling en racisme.

Onderdeel van het verdrag is het voortzetten van het werk van de Yoorrook-commissie, die de afgelopen jaren aan waarheidsvinding deed. Die commissie (Yoorrook betekent “waarheid” in de Wemba Wemba-taal) stelt onder meer dat sinds de kolonisatie van Victoria binnen twintig jaar ruim driekwart van de inheemse bevolking werd gedood. De snoeiharde conclusie: er is een genocide gepleegd op de inheemse bevolking.

Daarnaast wordt een democratisch gekozen orgaan in het leven geroepen dat opkomt voor de belangen van de inheemse bevolking. De Gellung Warl-commissie, genoemd naar de uitdrukking voor “speerpunt” in de inheemse Gunaikurnai-taal, wordt voortaan geraadpleegd over wetten en beleid die van invloed zijn op de Aboriginal- en Straat Torres-bevolking. Het is nog onduidelijk wat het prijskaartje is van de uitwerking van het verdrag. Geschat wordt dat de nieuwe commissies tientallen miljoenen dollars per jaar gaan kosten.

Het is voor de Aboriginal- en Straat Torres-bevolking van groot belang dat de waarheid over het koloniale verleden van Australië boven tafel komt. In het verdrag is ook een afspraak gemaakt over het lesmateriaal op scholen in de deelstaat. Een nieuw curriculum moet kinderen meer inzicht geven in deze zwarte geschiedenis.

Steeds meer deelstaten in Australië zijn bezig met een verzoeningsproces met de inheemse bevolking. Zo is in Zuid-Australië een speciale commissie aangesteld die de ‘stem’ is van de lokale inheemse bevolking. In Victoria gaat de deelstaatregering ook nog formele excuses aanbieden aan de oorspronkelijke bewoners.

Jill Gallagher, directeur van de lokale gezondheidsraad, zei tegen de publieke omroep ABC dat ze hoopt dat het een voorbeeld zal zijn voor meer verdragen in andere delen van het land. “We kunnen de rest van Australië laten zien dat dit niet iets is om bang van te zijn. Sterker nog, dit brengt ons juist dichter bij elkaar.”

Het verdrag treedt in december in werking. De lokale oppositie is fel tegenstander en heeft beloofd het meteen te schrappen als zij aan de macht komt. Eind 2026 zijn er lokale deelstaatverkiezingen in Victoria.