Waarom de fastfoodbranche uitdijt: ‘Ongezond eten is het meest lucratief’

Al decennia eet een groot deel van de Nederlanders te veel. Obesitascijfers stijgen en er is meer fastfood beschikbaar dan ooit, blijkt uit cijfers van het CBS. Er is de afgelopen twintig jaar bijna een verdubbeling geweest van het aantal fastfoodzaken. Het lijkt de overheid niet te lukken om Nederlanders gezonder te laten eten.

Bij fastfood denken we aan een snelle hap en een “vette bek”, maar het CBS gebruikt een veel bredere definitie van fastfood. Praktisch al het eten dat ‘snel’ over de toonbank gaat, zoals in ijssalons, eetkramen en lunchrooms, valt hieronder. Net als de populaire pokébowls, saladebars en gezonde afhaalbroodjes. Het tegengaan van plekken met ongezond eten blijkt lastig, ook al wil de overheid een gezondere samenleving(opent in nieuw venster).

De afgelopen tien jaar is het aandeel mensen met overgewicht gelijk gebleven: ongeveer de helft van alle volwassenen. Er is wel een toename in obesitas: ruim een op de zes heeft inmiddels ernstig overgewicht. Dat betekent dat de doelstellingen van het Nationaal Preventieakkoord om overgewicht terug te dringen naar alle waarschijnlijkheid niet worden bereikt.

“Het aantal uren dat we per week bezig zijn met het bereiden van voedsel, is de afgelopen jaren enorm afgenomen”, vertelt Jaap Seidell. Hij is voedingswetenschapper, emeritus hoogleraar Voeding en Gezondheid aan de Vrije Universiteit. “Mensen zijn door drukte en allerlei redenen steeds minder in staat om hun eigen maaltijd te maken. We willen snelheid, gemak én lage prijzen.”

Tegelijkertijd willen gemeentes een gezondere leefomgeving met minder fastfood. “In wijken met lagere inkomens zie je sneller fastfoodketens verschijnen, veel meer dan in wijken met hogere inkomens”, zegt Seidell op basis van zijn eigen bevindingen. “Ook in de buurtsupermarkten daar zorgt het ongezonde eten voor een groot deel van de omzet.”

Dat er bij cijfers over obesitas meteen naar snackbars wordt gewezen, irriteert Frans van Rooij van de vereniging Professionele Frituurders (ProFri(opent in nieuw venster)): “Er zijn minder snackbars dan tien jaar geleden, maar toch is er meer obesitas. Aan wie ligt het dan?”

Van Rooij wijst naar de “ongezonde leefpatronen van mensen” als voornaamste oorzaak van de gezondheidsproblemen. “Je moet er gewoon niet te veel van eten”, zegt hij over ongezond voedsel. “Een wekelijkse frietmaaltijd past prima bij mensen met een gezond leefpatroon.”

Volgens Seidell gaat het vooral om wat we tussendoor eten, de impulsmomenten. Zo zijn er de afgelopen decennia steeds meer fastfoodplekken verschenen op plekken als stations. “Daar gaan mensen snel overstag voor de verleiding”, zegt Seidell.

Deze gewoonte begint volgens hem al op middelbare scholen. “Zolang er supermarkten in de buurt zijn die frikandelbroodjes en energiedrankjes verkopen voor weinig geld, worden tieners constant verleid tot ongezonde keuzes.”

De emeritus hoogleraar ziet in winkelstraten of andere dure locaties vaak aanbieders van ongezond eten de panden intrekken. “Zo werkt het systeem; het aanbieden van ongezond eten is het meest lucratief. De kosten zijn laag, de prijs is hoog, en er is altijd de behoefte van mensen.”

Met een zogeheten omgevingsplan kunnen gemeentes iets doen tegen de toename van fastfoodketens. “Daar is een wet voor aangenomen, maar de uitvoering blijkt in de praktijk lastig. Zo registreerde Dunkin’ Donuts zich als bakkerij en wees het bedrijf naar bakkerijen die óók donuts verkopen toen de gemeente de komst wilde verbieden.” Hetzelfde geldt volgens Seidell voor fastfoodpizzatenten, die wijzen naar Italiaanse restaurants in de buurt.

Er wordt aan gewerkt, met wat tegenslagen, en gemeentes hebben behoefte aan sturing vanuit de landelijke overheid, merkt Seidell. “Heel veel Nederlanders willen best gezond leven, maar worden voortdurend verleid om voor de ongezonde keuzes gaan.”