Eerste verhoordag na vakantie klaar, woensdag weer verder
De verhoren van vandaag zitten erop. Overmorgen komen oud-Kamerlid Fleur Agema (PVV) en zittend Kamerlid Lisa Westerveld (Pro). Beiden waren ze in coronatijd namens hun partij woordvoerder op het gebied van gezondheidszorg.
Roos: ik kreeg geen gehoor bij Kamervoorzitter over crisisstructuur
In de loop van de pandemie blijft Roos werken aan een crisisstructuur voor de Tweede Kamer, zegt de oud-griffier in haar verhoor. Ze komt met een ‘crisismanagementteam’, maar dat vindt Arib niets, zegt Roos, omdat dat “te autonoom” zou zijn.
“Ik ben het daar niet mee eens”, zegt Roos. “Maar ik ben ook een klassiek opgeleide ambtenaar en ik wil dat de politieke leiding senang is.” Ze past het plan daarom aan, met een grotere rol voor de voorzitter, schetst de oud-griffier.
Maar dat plan wordt nooit besproken, terwijl Roos er naar eigen zeggen “meermaals” naar had gevraagd. “Ik kreeg of geen reactie, of ‘ik kijk er nog naar’, of we moesten het opnieuw aanleveren want dan was het kwijt. Het klinkt misschien heel gek, maar zo was het.”
Complexe relatie
Arib noemde het plan van het managementteam in haar verhoor in juni “mosterd na de maaltijd”. “Je moest op dat moment handelen en dan lagen er van die dikke rapporten die in besloten ambtelijke kring waren bedacht”, zei de oud-voorzitter.
De commissie, die wil achterhalen waarom het crisisplan niet van de grond kwam, vraagt Roos naar de relatie met Arib. Na een lange denkpauze kwalificeert de oud-griffier de relatie “tussen de betreffende voorzitter en de ambtenaren” als “complex”.
Roos vindt het lastig om te zeggen of de “complexe samenwerking” tussen haar en Arib ten koste ging van de werking van de Tweede Kamer tijdens de coronapandemie. Toen Arib na verkiezingen werd opgevolgd door Vera Bergkamp “veranderde het geheel en al. Want dat was wel een tandem”, zegt Roos.
Roos en Arib vertrokken beiden in november 2022 vanwege de kwestie-Arib, die draaide om anonieme klachten van ambtenaren over mogelijk grensoverschrijdend gedrag van de oud-Kamervoorzitter.
‘Crisisplan Kamer had af moeten zijn vóór pandemie’
Het crisisplan van de Tweede Kamer had klaar moeten zijn voordat de pandemie begon, zegt voormalig griffier Simone Roos. In maart 2020 lag er een concept, maar doordat het niet af was, werd tijdens de pandemie nog over de inhoud gediscussieerd, volgens Roos.
Dat was onhandig, schetst ze. “Er ontstond discussie over hoe je een crisis moet runnen en dat moet je eigenlijk niet doen tijdens een crisis.”
Het crisisplan was niet gericht op een specifieke situatie, zoals een pandemie. “Het gaat over stappen die je moet nemen en allerlei dingen waar je aan moet denken.” Een plan voor specifiek een pandemie lag er volgens de oud-griffier niet.
Oud-griffier Roos gaat in tegen oud-voorzitter Arib
Aan het begin van haar verhoor gaat oud-griffier Roos in op het verhoor van oud-Kamervoorzitter Arib. Arib zei in juni tegen de coronacommissie dat ze “te weinig” werd geïnformeerd over het crisisplan waar de ambtelijke top van de Tweede Kamer aan werkte.
Roos zegt daarover dat het crisisplan regelmatig aan bod kwam in vergaderingen en dat de Kamervoorzitter in haar rol als toezichthouder “elke vraag kon stellen” en alles kon inzien. Maar dat deed Arib niet, zegt Roos.
Volgens Arib was er sprake van een machtsstrijd tussen de politieke top van de Kamer (het presidium) en de hoge ambtenaren. De oud-voorzitter zei dat er allemaal “koninkrijkjes” waren bij ambtelijke afdelingen.
Ook dit weerspreekt Roos. “Strijd om macht, dat zijn niet mijn woorden.” De oud-griffier zegt dat ze “gewoon haar werk” deed als ambtenaar. “Als een ander het ingewikkeld vindt dat je dat doet dan ontstaat er spanning.”
Oud-Kamer-griffier Simone Roos gehoord
Om 14.00 uur begint het verhoor van toenmalig griffier van de Tweede Kamer, Simone Roos. Zij was tijdens de pandemie de hoogste ambtenaar in de Tweede Kamer en had de taak om onder anderen de achtereenvolgende Kamervoorzitters Khadija Arib en Vera Bergkamp te adviseren over procedurele en staatsrechtelijke aspecten.
Roos legde haar functie neer op 11 november 2022. Ze vertrok met vier andere leden van het managementteam van de Tweede Kamer. Dat had zijdelings ook met corona te maken. Aanleiding was de kwestie-Arib, die draaide om anonieme klachten van ambtenaren over mogelijk grensoverschrijdend gedrag van de oud-Kamervoorzitter.
Die klachten kwamen naar buiten toen bekend werd dat Arib als PvdA-Kamerlid de tijdelijke commissie corona zou gaan voorzitten. Dat ging niet door; Arib stopte op 4 november 2022 als Kamerlid. Kamervoorzitter Martin Bosma uitte in 2025 harde kritiek op Roos. Hij legde de schuld van de affaire-Arib grotendeels bij haar.
Arib werd in juni verhoord door de commissie. Ze was kritisch over de aanpak van de ambtelijke top van de Tweede Kamer, waartoe Roos behoorde. Ze noemde het crisisplan van het managementteam “mosterd na de maaltijd”, omdat het te lang op zich liet wachten. “Je moest op dat moment handelen en dan lagen er van die dikke rapporten die in besloten ambtelijke kring waren bedacht.”
Dijkhoff: wond uit coronatijd moeilijk te helen
De “diepe wond” in de samenleving die tijdens de coronapandemie is ontstaan, is volgens Klaas Dijkhoff lastig te helen. De voormalig VVD-fractievoorzitter denkt dat pogingen daartoe “al snel op wantrouwen stuiten” omdat het heel diep zit bij sommigen.
Mensen die in coronatijd tegen het kabinetsbeleid waren, hadden volgens Dijkhoff vaak het idee dat ze werden gestigmatiseerd en buitengesloten. “Ik richtte me toen ook te veel op de extremen”, erkent de VVD’er. Er was destijds weinig ruimte voor nuance en kritiek, vindt Dijkhoff.
“Je moet erkennen dat beide kanten het idee hadden dat ze opkwamen voor wat goed was voor de samenleving”, zegt de getuige van de enquêtecommissie. “Hoezeer je het gevoel ook hebt dat je gelijk hebt, er is best een kans dat je dat niet hebt.”
‘Geluid over gevolgen niet gelijkwaardig aan OMT-advies’
Signalen over de maatschappelijke gevolgen van de coronamaatregelen werden nooit gelijkwaardig aan de adviezen van het Outbreak Management Team, zegt Dijkhoff. De oud-VVD-fractievoorzitter zegt in zijn verhoor door de enquêtecommissie dat eerst maatregelen werden genomen en er daarna pas ruimte was om te kijken naar wat het betekende voor mensen.
Volgens Dijkhoff had de Kamer meer informatie over de gevolgen kunnen krijgen. “Maar of er dan andere besluiten waren genomen, dat kan ik niet zeggen.” Het was volgens hem ook logisch dat het kabinet vooral leunde op de adviezen van het OMT. “Bijna niemand had expertise, dus dan leun je op de experts.”
Het was volgens Dijkhoff daarbij ook logisch dat het advies van virusexperts leidend was. “Wij wilden dat iedereen die ernstig ziek werd van het coronavirus een plek op de intensive care kon krijgen.” En daar waren nou eenmaal maatregelen voor nodig, zegt Dijkhoff.
Dijkhoff: helemaal niet vergaderen lag niet op tafel
Dat er partijen waren die in coronatijd helemaal niet meer wilden vergaderen, zegt oud-VVD-fractieleider Dijkhoff niet te herkennen. “Nee, eigenlijk niet nee.”
Oud-Kamervoorzitter Khadija Arib zei in haar verhoor voor de vakantie dat er wel degelijk druk was om niet te vergaderen. Het ging daarbij volgens haar om de coalitiefracties VVD, D66, CDA en ChristenUnie. Maar Dijkhoff kan zich dat niet herinneren.
Wel wilde hij in die tijd onderzoeken of de Tweede Kamer kon vergaderen op een andere manier, bijvoorbeeld digitaal. “Ik zat op de lijn: de hele samenleving moet zich aanpassen, dus wij ook.”
Maar dat gesprek werd volgens hem in de kiem gesmoord omdat er tegenstand was “op principiële gronden”, onder meer van de voorzitter.
Dijkhoff: Kamer moest mee in de snelheid, expertise miste
Het Kamerwerk veranderde sterk aan het begin van de coronapandemie. Dat vertelt Klaas Dijkhoff, destijds fractievoorzitter van de grootste (regerings)partij, in zijn verhoor.
“In een keer ging het over het R-getal en ‘de hamer'”, schetst Dijkhoff. In de Kamer was weinig expertise op het gebied van virusuitbraken en alles ging ook nog eens heel snel.
Reactief
De Tweede Kamer moest mee in die snelheid, aldus Dijkhoff. Na nieuwe kabinetsmaatregelen volgde doorgaans vrijwel direct een debat.
“Je kan moeilijk zeggen: we debatteren een week later. Want dan was er alweer een nieuwe persconferentie geweest.” Het werk van de Kamer was in die tijd “reactiever” en het kabinet “kreeg veel ruimte”.
“Het was een soort rally around the flag“, zegt Dijkhoff. Later werd de steun voor het coronabeleid minder vanzelfsprekend en werd alles weer “politieker”. Ook kwamen na verloop van tijd vragen of alle geluiden uit de samenleving wel genoeg werden gehoord, aldus de voormalig politicus.
Oud-VVD-fractieleider Dijkhoff trapt verhoren af
De coronacommissie hoort vanaf 10.00 uur oud-politicus Klaas Dijkhoff. Hij was tussen 2017 en 2021 fractievoorzitter van de VVD. Dat was destijds de grootste partij in de Tweede Kamer (en in de coalitie).
Toch stelde Dijkhoff dat hij tijdens de coronacrisis wat aan de zijlijn stond. De belangrijke besluiten werden door het kabinet genomen en niet door de Tweede Kamer, was zijn ervaring.
In een interview in NRC zei hij destijds(opent in nieuw venster): “Je kunt wel leuk fractievoorzitter van de grootste coalitiepartij zijn, maar je staat toch op afstand. Het is meer controleren en meedenken dan zelf doen.” Hij constateerde in die beginfase dat er “minder ruimte voor politiek” was.
Dijkhoff en zijn familie komen uit Brabant, waar in februari 2020 nog carnaval werd gevierd. Hij zag daardoor in een vroeg stadium en van dichtbij hoe snel het virus om zich heen greep.
Coronaverhoren gaan verder, rol Tweede Kamer komt deze week aan bod
Ook de parlementaire enquêtecommissie hield reces, vandaar dat er zes weken geen coronaverhoren waren. Vanaf vandaag gaat de commissie bestaande uit Tweede Kamerleden weer verder.
Deze week wil de commissie vooral onderzoeken wat de rol van de Tweede Kamer zelf was tijdens de coronapandemie. Werd de Tweede Kamer bijvoorbeeld genoeg gehoord? Of ging het bijvoorbeeld in debatten te veel over de details, in plaats van de grote lijnen?
Vandaag verschijnt als eerste Klaas Dijkhoff voor de coronacommissie. Hij was tijdens de pandemie fractievoorzitter van de VVD, inmiddels heeft hij afscheid genomen van het Binnenhof. Na Dijkhoff is Simone Roos aan de beurt. Zij was destijds griffier (de hoogste ambtenaar) van de Tweede Kamer.
