NOS Nieuws•
-
Charlotte Boström
redacteur Economie
-
Charlotte Boström
redacteur Economie
Wereldleiders komen dit weekend bijeen op de veiligheidstop in München. Voor de Europeanen staat één thema centraal: onafhankelijker worden van andere grootmachten.
Een belangrijk onderdeel daarvan is zeldzame aardmaterialen uit eigen grond halen. Zoals uit het gebied boven de poolcirkel in Zweden. Maar de Sami-gemeenschap, de enige inheemse bevolking van de Europese Unie, zegt hierdoor te worden weggejaagd.
De potentiële nieuwe mijn zal precies worden gebouwd op de route waar de rendieren van het Sami-volk twee keer per jaar de tocht maken van de bergen naar de kust.
“Dit is de laatste route die we nog over hebben in de omgeving, er zijn al zo veel mijnen aangelegd door de Zweden”, zegt Lars-Marcus Kuhmunen, voorzitter van de Sami-gemeenschap Gabna. “Als hier nog een mijn komt, wordt het onmogelijk voor ons om te blijven leven en werken in de omgeving.”
De grond onder Kiruna, een plaats met zo’n 20.000 inwoners, zit vol zeldzame aardmetalen als neodymium, terbium en dysprosium. Mineralen en zeldzame aardmetalen zijn cruciaal voor de defensie-industrie. Ook in de zorg en in de fossielvrije technologie zijn ze hard nodig.
Cultuur voortzetten
Het opgraven van die stoffen in Kiruna is een van 47 belangrijke projecten die Europa zelfstandiger moeten maken. En dan met name van China en de VS; twee geopolitieke grootmachten die zich vijandiger opstellen tegenover Europa.
De Zweedse regering moet volgens conventies van de VN en de Raad van Europa waarborgen dat de Sami hun cultuur en manier van leven kunnen voortzetten. Dat wordt onmogelijk gemaakt met de geplande mijnen, zeggen de Sami.
Ook het stadsbestuur van Kiruna maakt zich zorgen. Recent werd bekend dat twee derde van de stad gesloopt of verplaatst zal moeten worden als de nieuwe mijnen er komen.
Volgens de lokale gemeenschappen moeten zij helemaal zelf opdraaien voor de Europese ambitie om geopolitiek zelfstandiger te worden. Van de Europese Commissie kunnen ze naar eigen zeggen geen hulp verwachten.
Bijproduct
Kiruna is om meerdere redenen een plek waar de EU nu naar kijkt. In de buurt van de Zweedse plaats is de concentratie hoger dan elders – al zijn zeldzame aardmetalen niet zo zeldzaam als de term doet vermoeden.
Ook is het winnen en raffineren van de aardmetalen vooral haalbaar voor mijnbedrijven die al operationeel zijn, omdat het een omslachtig, smerig en energieslurpend proces is. En anders dan in Nederland gingen de Zweedse mijnen nooit dicht. Inmiddels wordt rond 90 procent van het Europese ijzererts uit de Zweedse grond gehaald.
Als je wilt gaan graven naar zeldzame aardmetalen in Europa, kun je dat het beste doen in Kiruna, aldus Irina Patrahau, grondstoffenanalist bij het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS). “Ze hebben daar ervaring met het opzetten van hoogtechnologische mijnen, grotendeels aangestuurd door robots”, zegt Patrahau.
-
De houten kerk van Kiruna is afgelopen zomer 5 kilometer verplaatst vanwege de uitbreiding van de bestaande mijn -
De grootste ondergrondse mijn in Europa is te vinden in het Zweedse Kiruna -
Een robothond die gangen verkent na explosies in de grootste ijzerertsmijn van Europa, in Kiruna
Ook is er een overschot aan groene stroom in Zweden, met name uit waterkracht. “De impact op natuur en klimaat wordt dus relatief klein. Maar mijnen helemaal zonder impact, dat is het ook niet.”
‘Trump is wakker’
Mijnbedrijf LKAB is momenteel aan het onderzoeken hoeveel zeldzame aardmetalen er in de grond zitten onder Kiruna. Het kan zeker tien jaar duren totdat een nieuwe mijn operationeel is, zegt een woordvoerder.
In het gemeentehuis in Kiruna maakt de burgemeester zich zorgen over de Europese plannen. Rusland is niet ver weg, zegt Mats Taaveniku aan de telefoon. “En nu is Trump ook wakker geworden. De grondstoffen in onze gemeente zijn zeer interessant voor de politieke grootmachten.”
Volgens Taaveniku heeft die lijst van de Europese Commissie er vooral voor gezorgd dat Kiruna een doelwit wordt voor andere landen. “We zijn heel kwetsbaar geworden.”
De portemonnee trekken
Europa stelt geen (economische) hulp of compensatie beschikbaar voor projecten en gemeenschappen die worden beïnvloed door het Europees mijnbeleid, bevestigt een woordvoerder van de Europese Commissie. Als lokale gemeenschappen klem komen te zitten, is het aan het mijnbedrijf of de landelijke overheid om hen te compenseren, aldus de woordvoerder.
Mijnbedrijf LKAB zegt in een reactie gepaste compensatie te zullen verstrekken aan gemeente Kiruna en Sami-gemeenschap Gabna. De lokale gemeenschappen zien dat anders.
Maar misschien moet Europa toch de portemonnee trekken. Het opgraven en raffineren van eigen zeldzame aardmetalen schiet niet op, concludeerde de Europese rekenkamer recent. Deel van de oplossing zou volgens de rekenkamer kunnen zijn dat de EU geld investeert in de mijnbouw. Het is aan de Europese lidstaten en Europarlement om daarover te beslissen.
