‘Groter risico op energiearmoede’ als huishoudens moeten betalen voor CO2-uitstoot

Na grote bedrijven moeten ook huishoudens en kleinere bedrijven gaan betalen voor hun CO2-uitstoot. Het was al bekend dat dat na uitstel per 2028 moet, maar het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) waarschuwt in een nieuw rapport dat de kosten daarvan flink kunnen verschillen per huishouden. Kwetsbare huishoudens kunnen zelfs in de knel komen, waarschuwt het planbureau en vindt dat de politiek met passende maatregelen moet komen.

De kosten komen voort uit het Europese emissiehandelssysteem ETS, wat al ruim twintig jaar de basis is van het Europese klimaatbeleid. Met dat systeem betalen nu nog vooral grote bedrijven en energiecentrales via een speciale veiling voor hun CO2-uitstoot. Voor elke ton CO2 die ze uitstoten, moeten ze een certificaat kopen en dat moet ze een prikkel geven om hun uitstoot te verlagen.

In 2028 krijgt dat systeem een ‘zusje’. In dat ETS2 moeten ook kleinere bedrijven, huishoudens en weggebruikers gaan betalen voor de CO2-uitstoot van hun aardgas-, benzine- en dieselgebruik. Dat doen ze niet zelf, maar hun energieleveranciers kopen de uitstootrechten en zullen die naar verwachting doorberekenen, waardoor je het thuis en aan de pomp zal gaan voelen in de portemonnee.

Het PBL onderzocht de kosten van dit systeem. Die zijn nog moeilijk in te schatten, maar er valt voor huishoudens een voorzichtige schatting te maken. Zo betalen bewoners van een klein appartement en een benzineauto waarmee ze zo’n 6000 kilometer per jaar rijden vanaf 2030 ongeveer 10 tot 20 euro per maand. Bewoners van een grote vrijstaande woning die 20.000 kilometer per jaar rijden betalen 30 tot 70 euro per maand.

Huishoudens met een elektrische auto en een volledig elektrische warmtepomp maken geen extra kosten. Het systeem moet dus een prikkel gaan geven om huizen en autogebruik te verduurzamen. Het PBL waarschuwt dat niet iedereen dit soort aanpassingen kan doen, vanwege de hoge kosten voor een elektrische auto of warmtepomp. Huurders zijn bovendien afhankelijk van hun verhuurder. Daarmee vergroot ETS2 volgens het PBL het risico op energie- en vervoersarmoede.

“Recente gebeurtenissen laten zien dat de te hoge energieprijzen leiden tot zorgen over energiearmoede en problemen bij specifieke groepen Nederlanders”, zegt PBL-directeur Marko Hekkert, verwijzend naar de hoge olie- en gasprijzen door de oorlog in het Midden-Oosten. “Ondersteuning van kwetsbare huishoudens kan dit effect van het ETS2 beperken.”

Andere landen ondersteunen arme huishoudens om hun energiekosten te betalen. In bijvoorbeeld Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland, waar al een CO2-heffing bestaat voor huishoudens en mobiliteit, is er een vast compensatiebedrag voor inwoners. Ook wanneer ze verduurzamen krijgen ze dat bedrag, waarmee de prikkel om te verduurzamen blijft terwijl kwetsbare huishoudens wel beschermd worden tegen de extra kosten.

De uitstootveiling leidt niet alleen tot extra kosten, maar levert de Nederlandse overheid ook veel op. In 2028 zou het gaan om zo’n 4 miljard euro, wat gebruikt kan worden om de verduurzaming goedkoper te maken. Daarnaast bestaat er het Europees Sociaal Klimaatfonds, waarin voor Nederland 720 miljoen euro zit voor de periode 2026 tot 2032. Ook dat kan ons land meer gaan gebruiken, beschrijft het PBL.

Verder wijst het planbureau erop dat huishoudens en weggebruikers al een relatief hoge prijs betalen voor energie, onder meer door de brandstofaccijns en energiebelasting. Als de kosten voor CO2-uitstoot de komende jaren erg oplopen, kan het kabinet deze heffingen verlagen om huishoudens te helpen.

Zeker na 2030 kunnen de kosten snel stijgen. Vanaf dan kunnen landen geen maatregelen meer inzetten om de prijs te beheersen. Omdat het klimaatbeleid voor de periode daarna nog maar beperkt is uitgewerkt, zou het kunnen dat CO2 uitstoten snel duurder wordt. Ook wijst het PBL erop dat Nederland maar weinig invloed heeft op de prijzen, omdat de vraag naar uitstootrechten en dus de prijs in grote mate wordt bepaald door grote landen met meer uitstoot.

Een andere optie is om de plannen opnieuw uit te stellen. Eurocommissaris Hoekstra stemde daar al eens mee in om zijn zwaar bediscussieerde klimaatplannen te redden. Sowieso is de politieke druk om het handelssysteem te versoepelen groot. Mochten de energieprijzen heel hoog blijven en EU-lidstaten de wens hebben om ETS2 nog eens een jaar uit te stellen, kan dat eenmalig worden gedaan.