Migratiepact gaat Griekenland niet ver genoeg: bij afwijzing snel weg, anders detentie

• Thijs Kettenis

  correspondent Zuidoost-Europa

Beter op elkaar afgestemde asielprocedures binnen de EU, een eerlijke verdeling van asielzoekers en minder vluchtelingen die de oversteek naar Europa wagen: de verwachtingen van het EU-migratiepact zijn hooggespannen. Vandaag zijn de nieuwe regels ingegaan, maar Griekenland, een van de landen waar asielzoekers de EU binnenkomen, gaat nu al een stap verder.

Mensen van wie de asielaanvraag wordt afgewezen, moeten zelf binnen twee weken het land verlaten. Zo niet, dan zijn ze illegaal in het land en kunnen ze worden vastgezet.

Het gaat dan niet alleen om tijdelijke detentie in afwachting van uitzetting naar het land van herkomst, zoals afgesproken in het migratiepact. In Griekenland kunnen afgewezen asielzoekers sinds september worden aangeklaagd wegens illegale grensoverschrijding en illegaal verblijf. Daarop staat volgens de nieuwe wet maximaal vijf jaar gevangenisstraf.

De eerste 750 mensen zijn inmiddels al volgens de nieuwe regels opgepakt, meldt minister Thanos Plevris van Migratie. Op Lesbos bijvoorbeeld worden mensen van hun bed gelicht of bij de asieldienst meegenomen door de politie, direct nadat ze hun tweede en definitieve afwijzing te horen hebben gekregen.

“Ik ben heel bang om in de gevangenis te belanden. Ik heb in Turkije al drie maanden vastgezeten”, vertelt een 31-jarige man even buiten kamp Mavrovouni op Lesbos. Hij verblijft hier sinds september, naar eigen zeggen op de vlucht voor geweld in Senegal.

Zijn land geldt voor de Griekse autoriteiten als veilig en enkele dagen terug is zijn asielaanvraag voor de tweede keer afgewezen. Dat betekent dat hij nu elk moment kan worden opgepakt en vastgezet. Een vriend van hem die ook niet mag blijven, zit sinds een paar dagen achter de tralies.

Dit soort situaties komt steeds vaker voor en leidt tot een sterke toename van psychische problemen bij mensen in het kamp, merken hulpverleners. “Nachtmerries, paniekaanvallen, zware depressies”, somt psycholoog Nolwenn Dierck op. Ze werkt in het kamp voor de Nederlandse Stichting Bootvluchteling, die medische en psychosociale hulp biedt aan de vluchtelingen.

“En wat we nog het meeste zien: zelfmoordgedachten. Zelfs van ouders van kinderen die de zee in willen lopen, omdat ze geen uitweg zien.” Vaak speelt een rol dat ze al eerder hebben vastgezeten, bijvoorbeeld in hun eigen land of in Turkije of ze hebben andere trauma’s. De angst om weer vast te komen zitten, verergert dat oude zeer.

De strenge regels ademen het harde Griekse migratiebeleid. Dat bestaat verder onder meer uit hoge hekken, aan de grens met Turkije bijvoorbeeld en rondom de kampen, met grote rollen prikkeldraad erbovenop, zodat ze meer op gevangenissen lijken dan op open opvanglocaties. Ook het op zee met geweld terugduwen van bootjes met vluchtelingen past in het beeld. Het wordt door Athene ontkend, maar bewezen geacht door onder meer Europese rechters.

Griekenland lijkt vooral in te zetten op afschrikking. Het is niet zo dat het land niets in het migratiepact ziet. “Dit is de eerste keer dat er een gemeenschappelijk Europees asielbeleid komt, waarbij landen waar veel asielzoekers aankomen solidair zijn met landen waar ze naartoe willen en andersom”, zegt minister Thanos Plevris van Migratie.

Tegelijkertijd is een van de peilers van het pact, de gedwongen terugkeer van afgewezen asielzoekers, nog niet geregeld. Ook is onduidelijk of het landen als Griekenland gaat lukken asielverzoeken snel af te handelen. Plevris: “De eerste maanden zullen moeilijk zijn, voor veel landen. Ik verwacht een opstartfase tot de winter.”

De regering wacht dat liever niet af en gaat dus op eigen houtje al verder. “De boodschap is: kom niet naar Griekenland. Als je in aanmerking komt voor asiel, krijg je bescherming, maar voor de meerderheid geldt dat niet. Voor hen is er geen hoop om in Griekenland te blijven of verder Europa in te gaan. Langzaam beginnen mensen te begrijpen dat een illegaal verblijf betekent dat je je vrijheid verliest.”

De enige manier om als afgewezen asielzoeker te voorkomen dat je vast komt te zitten, is ‘vrijwillig’ vertrek aanvragen. Volgens Plevris hebben inmiddels 400 van de 750 opgepakte mensen dat gedaan.

Voor de gevluchte man op Lesbos is dat geen optie. “Ik ben weggegaan uit Senegal om mijn leven te redden. Mijn vader is vermoord, mijn moeder is vermoord, ze hebben mijn zoon ontvoerd en van mijn vrouw weet ik niet of ze nog leeft. Als ik daar eenmaal terug ben, zullen ze ook mij vermoorden.”

Wat staat er in het migratiepact? In deze video leggen we het uit: