Appjes uit coronakabinet-Rutte: stevige taal over collega’s ‘uit frustratie’

Hoeveel ruimte was er voor een ander perspectief op coronamaatregelen? Het was weer een centrale vraag van de enquêtecommissie deze week. Door een aantal opvallende appjes kwam er een inkijkje hoe er binnenskamers over tegenspraak werd gedacht.

Uit de verhoren ontstaat een beeld van het ‘kernteam’, van de ministers De Jonge, Grapperhaus en Rutte, die soms tegenover anderen stonden, ook binnen het kabinet.

Zo liet Ferd Grapperhaus zich in een appje aan De Jonge nogal laatdunkend uit over collegaminister Arie Slob van Onderwijs. Slob (ChristenUnie) was “een soepjurkje” en “een jankerd”. De burgemeester van Nijmegen, Bruls, kon “de ziekte krijgen”. Die van Breda, Depla, had “geen ruggengraat”.

“Afreageren van frustraties”, zei de oud-minister van Justitie erover. Wat Grapperhaus (CDA) betreft had het geen invloed op hoe hij hen behandelde. Ook Hugo de Jonge was niet altijd vleiend. Zo noemde hij oud-zorgminister collega Kajsa Ollongren “een bak grind in de machine van ieder besluitvormingsproces”. Frustratie, zei ook hij. En: “niet erg gepast”.

Niet per se laatdunkend, maar wel tekenend voor het wij/zij-gevoel van het kernteam was een eerder bekend geworden appje van Rutte aan De Jonge. “Samen met Ferd tegen de rest, heerlijk.” Zoek er niet te veel achter, zei Rutte daarover.

Maar de tegenstelling werd wel gevoeld in het kabinet. Van ‘de andere kant’ werd een bericht van Ollongren (D66) openbaar. “Ze creëren een sfeer alsof je een landverrader bent als je tegen een avondklok bent”, appte ze rond de discussie over die maatregel.

“Een verzuchting” in “the heat of the moment“, verklaarde de oud-minister van Binnenlandse Zaken. Uiteindelijk stemde Ollongren “met frisse tegenzin” in met de avondklok. Ze verzekerde de commissie dat ze daarbij niet onder druk is gezet door andere kabinetsleden.

Daarbij is nog aan te tekenen dat bijna alle oud-bewindspersonen die zijn verhoord aan de commissie hebben verklaard dat ze ruimte voelden om hun geluid te laten horen. Vaak was er simpelweg weinig ter discussie te stellen, zei oud-vicepremier Carola Schouten. “Er was niet een hele grote keuzevrijheid om allerlei zaken te betwisten.” Niet omdat het niet mocht, maar vanwege de “smalle marges”.

Net als veel getuigen voor haar wees de ChristenUnie-politicus erop dat het vooral zaak was om “het Bergamo-scenario” te voorkomen, waarmee ze doelde op de Italiaanse stad waar de ziekenhuizen volledig overliepen.

Dat perspectief beheerste de besluitvorming, zei De Jonge vandaag ook in zijn tweede verhoor. “Omdat aan het einde van de dag toch niemand meer doden voor zijn rekening zou willen nemen.”

Ook op tegenspraak uit het parlement zaten ministers niet altijd te wachten. En ook daar zijn berichtjes over. “Ruk”, appte De Jonge over een aankomend debat in de Eerste Kamer.

Senatoren zouden “de brandweer” hinderen in een crisis. “Ooit zullen ze hiervoor gestraft worden. In het hiernamaals of misschien wel eerder.” Grapperhaus schreef bij een ander Eerste Kamerdebat dat hij “diepe minachting” had voor “deze geriatrische beunhazerij”.

Uit de Tweede Kamer kwam ondertussen wel degelijk een tegengeluid, schetste voormalig SGP-leider Kees van der Staaij in zijn verhoor. Het had wel beter gekund. “Het is vaak een reflex in een crisisperiode dat de Tweede Kamer de regering veel ruimte geeft.”

In verhoren vorige week met andere Kamerleden was dat ook te horen. Het Kamerwerk was in de begintijd “reactiever” en het kabinet “kreeg veel ruimte”, zei oud-VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff. Pas later werd alles weer “politieker”.

Toch was er ook toen nog bar weinig ruimte om bij te sturen, vond oud-PVV-Kamerlid Fleur Agema. Besluiten werden zondags in het Catshuis genomen en in 95 procent van de gevallen was dat het dan, zei ze.

Oud-minister Schouten betoogde dat er in het kabinet na verloop van tijd wel meer ruimte kwam voor andere afwegingen, maar misschien niet genoeg. Volgens haar hadden verschillende fases van de pandemie onderscheiden moeten worden “Past de aanpak die we hebben nog bij deze fase?”, had vaker de vraag moeten zijn.

Ook een belangrijke adviseur kwam getuigen deze week. Oud-SCP-directeur Kim Putters zag al snel dat de coronacrisis “meervoudig” was, zei hij. Naast gezondheid ging het ook om de economie en de leefomgeving.

Zijn Sociaal en Cultureel Planbureau had volop gegevens over sociale en maatschappelijk gevolgen, maar het was ingewikkeld om die te vergelijken met de cijfers over besmettingen of ic-bedden. “Onze eenzaamheidscijfers zijn geen dagkoersen”, zei Putters. De RIVM-cijfers waren veel harder en dus makkelijker in het gebruik.

Dat erkende De Jonge, maar hij benadrukte dat het uiteindelijk ging “over zaken van leven en dood”. En die vraagstukken “wegen altijd zwaarder”. De Jonge zei wel dat er sneller andere adviseurs betrokken hadden moeten worden, zoals het SCP. Maar of dat tot ander beleid had geleid, betwijfelde hij.

Oud-directeur Putters schoof af en toe aan in het Catshuis, maar elke keer was “verstandiger” geweest, vond hijzelf. Putters pleit ervoor langetermijneffecten de volgende keer een “meer zichtbare plek” te geven. Het gaat dan bijvoorbeeld over leerachterstanden en mentale gezondheid.

Het kan nog steeds dat besluitvorming dan uitvalt ‘in het voordeel van’ het gezondheidsaspect, maar maak het dilemma in ieder geval inzichtelijk, was Putters boodschap. “De samenleving goed meenemen in de dilemma’s is echt cruciaal.”