Laatste coronaverhoor zit erop • ‘Nederland bouwt halfhoge dijken tegen volgende pandemie’

De openbare verhoren van de parlementaire commissie corona zitten erop. In negen weken waren er 51 verhoren met 47 verschillende getuigen.

Nu gaat de commissie alles wat ze hebben “gezien, gehoord en gelezen” samenvatten in een eindverslag. Het daarbij om de openbare verhoren, besloten verhoren, werkbezoeken en documenten.

Het rapport moet begin volgend jaar klaar zijn.

Nederland is bezig met het bouwen van “halfhoge dijken”. Dat concludeert Schreijer omdat in ons land het budget voor pandemische paraatheid is teruggeschroefd.

Schreijer had verwacht dat er meer bewustzijn zou zijn “na een crisis met 50.000 doden in Nederland”. Ze had gehoopt dat er een deltaplan zou komen en is teleurgesteld dat dit niet het geval is. “Dat is wel een probleem, want dan ben je niet voorbereid op de volgende crisis.”

Na de coronacrisis werd er jaarlijks 300 miljoen euro uitgetrokken, maar al snel werd dat verlaagd naar 177 miljoen euro. Schreijer ziet dat hierdoor sommigen elementen van de pandemisch paraatheid al onder druk staan. Ze noemt het rioolwateronderzoek en modellering.

Schreijer houdt er rekening mee dat de wereld te maken krijgt met een ander, nu nog onbekend, virus. Tegenwoordig werkt ze bij een Europese instelling die de aanpak van toekomstige pandemieën onderzoekt.

Ze stipt aan dat oorlogen, klimaatproblemen, toegenomen mobiliteit en de relatie tussen mensen en dieren het risico op een uitbraak doen toenemen. “Een virus dat vandaag in Jakarta is, kan morgen in New York zijn.”

Mocht het tot een nieuwe pandemie komen, dan moeten maatregelen van verschillende landen beter op elkaar aansluiten dan bij de coronapandemie, zegt Schreijer. “Het was gek dat mensen in België nog naar het café mochten en hier niet.”

Ze pleit ervoor dat Nederland een verdrag tekent om pandemieën beter te kunnen bestrijden. Dat verdrag gaat onder meer over de eerlijke verdeling van data, kennis en vaccins over verschillende landen. “Infectieziekten houden zich niet aan grenzen.”

Naast haar werkzaamheden bij de GGD was Schreijer ook OMT-lid. Het Outbreak Management Team was het belangrijkste adviesorgaan van het kabinet in de bestrijding van corona. Vanuit die rol zegt Schreijer dat er bij een volgende pandemie hardere cijfers gebruikt moeten worden van de sociale en maatschappelijke impact van maatregelen.

Bij advisering door het OMT over coronamaatregelen waren die harde cijfers beschikbaar over het sociale effect van de lockdownmaatregelen er niet. Afwegingen werden gemaakt op basis van cijfers over zieken, doden en ziekenhuisopnames tegenover minder harde cijfers over eenzaamheid en leerachterstanden.

Volgens Schreijer zijn er nu (dankzij de coronacrisis) wel harde cijfers over de leerachterstanden van kinderen en over eenzaamheid door de maatregelen. Het in 2022 ingestelde Maatschappelijke Impact Team (MIT) moet bij een volgende pandemie met die cijfers in de hand adviseren over de gevolgen van de maatregelen.

De pogingen om het coronavirus regionaal aan te pakken vanaf de zomer van 2020 waren “ingewikkeld en ongemakkelijk”, zegt Schreijer, toenmalig bestuurder van de GGD Amsterdam.

Tijdens de eerste golf van besmettingen werd de aanpak van het virus snel landelijk, maar toen de besmettingen afnamen rond de zomer werd dat regionaal. “Ik zag in juli aankomen dat het weer misging, het liep ons over de schoenen”, aldus Schreijer.

In Amsterdam wilden ze de groepsgrootte verder inperken en horecazaken eerder sluiten. “Maar als dat hier niet meer mag, gaan ze wel in Groningen feestvieren.”

“We stonden met de handen in het haar. Er was landelijke regie, maar opeens moesten we het in de regio doen”, zegt Schreijer. “De belangrijkste conclusie is dat regionale crisisbestrijding op dat moment niet werkte.”

De GGD’en waren niet goed voorbereid op de coronapandemie, zegt Schreijer in haar verhoor. “We verschenen in heel Nederland niet goed en fit aan de start.”

Een belangrijke taak voor de GGD in de eerste fase was bron- en contactonderzoek. Dat werd al gedaan bij andere besmettelijke ziekten zoals de bof, maar nam al snel een grote vlucht bij corona. Volgens Schreijer werden snel veel mensen opgeleid om bij te springen in het bron- en contactonderzoek.

Maar daarnaast waren de GGD’en dus niet goed uitgerust. “Preventie was altijd het ondergeschoven kindje, een sluitpost op de begroting.” Volgens Schreijer stond infectieziektebestrijding op “de waakvlam”.

Na negen weken van verhoren sluit de commissie vandaag af met het laatste verhoor met Anja Schreijer. Schreijer was tijdens de pandemie hoofd algemene infectieziektebestrijding van de GGD Amsterdam. Ook was ze voorzitter van het Landelijk Overleg Infectieziektebestrijding (LOI) en werd ze lid van het Outbreak Management Team (OMT).

Sinds 1 januari 2022 werkt ze voor het Pandemic and Disaster Preparedness Center, dat de aanpak van toekomstige pandemieën onderzoekt. Tijdens de coronaperiode gaf Schreijer via het Nederlands Dagblad al eens kritiek op het kabinet toen de pauzeknop voor de vaccinatiecampagne van AstraZeneca werd ingedrukt. “Het ontbreekt het kabinet aan kennis en gezag”, zei ze toen.

Het verhoor met Ernst Kuipers is afgelopen. Morgen is het laatste verhoor van de parlementaire enquêtecommissie. Dan is Anja Schreijer aan de beurt. Zij was het hoofd van de infectieziektebestrijding van de GGD in Amsterdam.

Kuipers maakte in 2023 als minister van Volksgezondheid 300 miljoen euro vrij voor pandemische paraatheid. Dat geld moest ervoor zorgen dat de zorg bij een volgende pandemie niet weer zo onder druk zou komen te staan.

“Als we dat geld hadden gehad aan het begin van de coronapandemie, hadden we een grote voorraad beschermingsmiddelen kunnen opbouwen”, blikt Kuipers terug. “Dat had ons een hele hoop ellende voorkomen en had gezondheidsprofessionals in staat gesteld om veilig hun werk te doen.”

Het kabinet-Schoof bezuinigde het geld voor pandemische paraatheid weg. Daarna herstelde het kabinet-Jetten het potje deels. “Verstandig”, vindt Kuipers.

Wel vindt Kuipers dat er bij een volgende pandemie meer landelijke sturing moet komen. Nu zijn ziekenhuizen allemaal zelf verantwoordelijk voor bijvoorbeeld de inkoop van beschermingsmiddelen en het overnemen van patiënten. Het landelijk coördinatiecentrum zou in geval van nood meer bevoegdheden moeten krijgen om patiënten te spreiden, vindt Kuipers.

Toen Ernst Kuipers in 2022 aantrad als minister van Volksgezondheid, besloot hij de coronapersconferenties anders aan te pakken dan zijn voorganger. “Ik wilde meer communiceren over onzekerheden en dilemma’s. Dat het coronabeleid niet in beton gegoten was.”

Kuipers liet ook plaatjes zien tijdens de persconferenties, al moest worden voorkomen dat het leek alsof hij college kwam geven. “Ik wilde wegblijven van de toon van professor.”

De coronacommissie vraagt of deze aanpak geholpen heeft om mensen die sceptisch waren, over bijvoorbeeld de vaccinaties, te overtuigen. “Dat waag ik te betwijfelen”, zegt Kuipers. “Maar je kunt nog steeds overtuigd zijn van de zinvolheid om dit te doen.”

Kuipers blikt daarvoor terug naar toen hij nog als maag-darm-leverarts werkte. “Iedere dokter weet dat je patiënten en familie uitleg geeft, maar dat ze uiteindelijk hun eigen afweging maken. Dat is ook het mooie van dit vak.”

Ernst Kuipers uitte eerder in het verhoor kritiek op het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Volgens Kuipers gebruikten de RIVM-modelleurs verouderde data, in plaats van de realtime informatie van zijn landelijk coördinatiecentrum patiëntenspreiding.

Het RIVM laat nu in een reactie weten dat de modelleurs die data “vanwege methodologische verschillen” niet konden gebruiken in de eigen modellen. Daarom kozen ze voor andere data. Die liep volgens het RIVM niet vijf dagen achter, maar één dag. Later is uit onafhankelijk onderzoek(opent in nieuw venster) gebleken dat uit de modellen van het RIVM goede voorspellingen zijn gerold.

Eerder zeiden verschillende artsen tegen Nieuwsuur dat er tijdens de coronacrisis in de praktijk sprake was van code zwart, wat betekent dat artsen moesten gaan kiezen wie wel en niet opgenomen werd in het ziekenhuis. Ernst Kuipers, de landelijk coördinator patiëntenspreiding, is het hier niet mee eens. “We hebben altijd capaciteit beschikbaar gehad om te spreiden”, vertelt hij aan de coronacommissie.

Wel kan hij zich voorstellen dat artsen een soort code zwart ervaren hebben, omdat zij lange tijd niet de normale zorg konden leveren. Als voorbeeld noemt hij de bevolkingsonderzoeken naar kanker die zijn uitgesteld, waardoor bij duizenden mensen op dat moment geen diagnose is gesteld.

Een grotere ic-capaciteit had volgens Kuipers niet geholpen om weg te blijven van dit soort vergaande maatregelen. “Als je twee of drie keer zo veel capaciteit hebt, heb je een paar dagen respijt en dan loop je door de exponentiële groei van het virus alsnog tegen dezelfde muur aan.”

Tijdens de coronapandemie zette het landelijk coördinatiecentrum, met hulp van defensie, een systeem op waarin realtime te zien was hoeveel patiënten in welke ziekenhuizen lagen. Kuipers zegt dat hij die cijfers ook aan het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) aanbood.

Maar ondanks zijn aandringen bleef het RIVM volgens hem oude cijfers gebruiken om het verloop van de coronapandemie te voorspellen. Op basis van die cijfers werden ook politieke besluiten genomen, bijvoorbeeld over de vraag of er versoepeling mogelijk was.

“Het RIVM bleef in de hele coronaperiode vasthouden aan andere data, die incompleet waren en met veel vertraging kwamen. Dat leidde tot misschattingen af en toe”, zegt Kuipers. Volgens hem liepen de data van het RIVM vijf dagen achter.

“Dan wordt het moeilijk om vooruit te voorspellen”, zegt hij tegen de coronacommissie. “Als je niet weet hoeveel patiënten er vandaag in de ziekenhuizen liggen, wordt het een gok om te zeggen hoeveel er morgen zijn. Laat staan overmorgen.”

Kuipers zegt niet te weten waarom het RIVM zijn recentere cijfers niet gebruikte. Het RIVM zelf heeft nog niet op deze kritiek kunnen reageren; de coronacommissie heeft Jaap van Dissel en Jacco Wallinga van het RIVM daar tijdens hun verhoren ook niet specifiek naar gevraagd. De NOS heeft het instituut inmiddels om een reactie gevraagd.

Toen het coronavirus in China rondging, werd in het Erasmus-ziekenhuis gecheckt of de voorraad beschermingsmiddelen op orde was. “Het heeft ertoe geleid dat we de voorraad mondkapjes, spatbrillen, maskers en schorten enorm hebben uitgebreid”, vertelt oud-bestuursvoorzitter Ernst Kuipers aan de coronacommissie.

“Dat klinkt allemaal prachtig”, vervolgt hij, maar toch vergat hij naar zeggen door te pakken. “Ik heb vervolgens verzuimd dit signaal landelijk af te geven en aan collega’s in de regio, al was ieder zelf daarvoor verantwoordelijk”, zegt Kuipers.

Kuipers was als voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg verantwoordelijk voor de verdeling van zorg en patiëntenspreiding over het land. Nadat ook in Nederland de ziekenhuizen waren volgelopen met coronapatiënten, ging hij zelf vanuit het Erasmus MC persconferenties geven. Waarom deed hij dat?, vraagt de coronacommissie zich af.

“Dat was inderdaad heel bijzonder”, vindt Kuipers. “Ik vond het belangrijk om te vertellen over waar we precies mee bezig waren. Maar de hele dag door vragen van de media beantwoorden ging niet. Daarom stond ik elke dag een half uur alle pers tegelijk te woord.”

Vandaag staat er één verhoor op het programma: met Ernst Kuipers, voormalig bestuurder van het Erasmus MC. Als voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg hield hij zich tijdens de pandemie vooral bezig met de vraag of er genoeg bedden waren in de ziekenhuizen en of er nog zorg geleverd kon worden. Hij schoof in die rol ook regelmatig aan bij talkshows.

Kuipers heeft afgelopen jaren al meermaals kritiek geuit op het beleid tijdens de pandemie. In een reconstructie van Nieuwsuur zei hij dat Nederland niet had moeten aansturen op ziekenhuisopnames, maar op het aantal besmettingen. In april 2021 concludeerde Kuipers dat de omstreden en ingrijpende avondklok geen verschil had gemaakt in het aantal ziekenhuisopnames.

Tegen het eind van de coronatijd, in 2022, werd Kuipers namens D66 minister van Volksgezondheid. Bij zijn aantreden zei hij te willen werken aan een langetermijnstrategie voor corona. Daarnaast wilde hij inzetten op het behoud van de toegankelijkheid van de zorg. Na twee jaar verliet hij plotseling de politiek.

Het tweede verhoor met oud-premier Rutte zit erop. Het volgende verhoor is woensdag om 10.00 uur met Ernst Kuipers. Hij was voorzitter van het Landelijk Coördinatiecentrum Patiëntenspreiding en van het Landelijk Netwerk Acute Zorg. Tegen het eind van de coronatijd werd Kuipers namens D66 minister van Volksgezondheid.

Net als eerdere getuigen zegt Rutte in zijn verhoor dat in de communicatie rond coronamaatregelen vaker dilemma’s geschetst hadden moeten worden. Daarmee had het draagvlak van beleid vergroot kunnen worden, denkt hij.

“De samenleving op ooghoogte meenemen”, noemt Rutte het. “Niet iedereen hoeft het er dan mee eens te zijn, maar het is makkelijker als je hoort hoe iemand tot een keuze is gekomen.”

De oud-premier tekent daarbij aan dat er ook een “teer thema” was, namelijk vaccinaties. “Dat heeft niet bijgedragen aan een rustig maatschappelijk verloop.” Rond vaccineren was destijds maatschappelijke onrust. Sommige mensen twijfelden aan het nut en de veiligheid van vaccins.

Rutte zegt verder dat hij en minister van Volksgezondheid De Jonge “een verschillende lijn” hadden om mensen aan te spreken over vaccineren. De toenmalig premier zei vanuit zijn “liberale waarden” dat hij zich liet vaccineren en dat het hem verstandig leek, maar dat iedereen het zelf mag weten. Terwijl De Jonge mensen meer aansprak op hun verantwoordelijkheid.

Volgens Rutte spraken De Jonge en hij op die manier verschillende groepen in de maatschappij aan.

Achteraf had Rutte graag de Tweede Kamer meer tijd willen geven om te oordelen over coronabeleid. In vorige verhoren kwam naar voren dat veel Kamerleden de voorbereidingstijd voor coronadebatten veel te krap vonden. Vaak kwam er in de nacht na een coronapersconferentie een lijvige brief van het kabinet aan de Kamer waarin de nieuwe maatregelen werden toegelicht.

De dag erna was er dan al een Kamerdebat. “Het was een hele snelle opeenvolging van activiteiten.” Volgens Rutte was het ook mogelijk geweest om de Kamer meer leestijd te geven “zonder dat maatregelen vertraging hadden opgelopen”.

Hoe dat precies had gemoeten, weet Rutte niet. Maar hij denkt dat het kabinet en bijvoorbeeld de Kamervoorzitter hadden moeten overleggen hoe er meer ruimte gemaakt had kunnen worden. “Zeker als zo’n crisis langer duurt dan een paar maanden.”

Net als over de derde schoolsluiting, zegt Rutte dat de avondklok onvermijdelijk was. “Er was geen alternatief”, vindt de oud-premier. Rutte wijst erop dat de samenleving destijds al vrijwel volledig op slot zat. Ook de scholen waren opnieuw gesloten, ondanks de politiek breed gedragen wens om dat niet meer te doen.

Het kabinet was zich er volgens Rutte zeer van bewust hoezeer een avondklok ingreep in het grondrecht van mensen om zich vrij te bewegen. Maar het liet zich overtuigen door het effect dat de omstreden maatregel volgens de modellen zou kunnen hebben op het aantal besmettingen. En dat moest omlaag, anders hadden de ziekenhuizen het niet meer aangekund.

Vorige week kwamen in de verhoren een aantal opvallend stevige appjes naar voren van oud-ministers De Jonge en Grapperhaus. Het waren privé-berichten die door de commissie openbaar gemaakt zijn. Rutte “vindt het nogal wat” dat de commissie dat zo heeft gedaan, zegt hij. “Ik weet niet wat dat nou toevoegt.”

Rutte zegt dat hij “best een beetje geïrriteerd” was over het openbaar maken van de berichten. Volgens hem betekenen de appjes met kwalificaties als “soepjurkje”, “jankerd” en “bak grind” niks. Net als de twee verstuurders van de berichten zegt Rutte dat de appjes bedoeld waren om stoom af te blazen.

“Ze hebben met elkaar die stevige stijl”, zegt Rutte over De Jonge en Grapperhaus. De oud-premier stelt dat beide CDA’ers “zeer respectvolle bestuurders” zijn en roemt hun “enorme staat van dienst”.

Lees hier meer over de appjes:

Er was geen alternatief voor de derde scholensluiting in december 2021. Rutte zegt dat de ziekenhuizen al bijna vol zaten toen een nieuwe variant van het virus begon rond te gaan.

“Door de deltavariant van het virus moesten we vanaf oktober en november al lockdownachtige maatregelen nemen”, zegt de oud-premier. “Toen kwam de omikronvariant en we wisten alleen dat die ook enorm besmettelijk was. Als die net zo ziekmakend was geweest als de deltavariant, dan was code zwart onafwendbaar geweest.”

De commissie vraagt meermaals waarom geen alternatieven zijn onderzocht. “Die waren er niet. Alle maatregelen waren al gebruikt”, antwoordt Rutte. Als de ondervrager inbrengt dat er nog geen thuiswerkplicht was, zegt Rutte dat niet meer precies te weten. “Maar bijna iedereen werkte al thuis.”

Onderwijsminister Arie Slob zei in zijn verhoor dat hij deze derde sluiting “niet had gewild”, omdat hij de urgentie niet voelde. Paul Rosenmöller, toenmalig voorzitter van de VO-raad, noemde de sluiting in zijn verhoor “heel problematisch”, mede omdat leerlingen weinig risico liepen door het virus.

De scholen waren uiteindelijk een week langer dicht dan normaal rond de kerstvakantie. De omikronvariant bleek lang niet zo ziekmakend te zijn als eerdere varianten, waardoor de druk op de zorg niet enorm toenam, volgens Rutte.

Als iedereen zich tijdens de coronapandemie aan de basismaatregelen had gehouden, zoals afstand houden, dan waren andere beperkingen niet nodig geweest. Dat Rutte zei in zijn tweede verhoor voor de parlementaire enquêtecommissie.

“Stel, iedereen zou hebben gezegd: ik houd me aan de anderhalve meter, ik nies in mijn elleboog, ik schud geen handen en ik ventileer genoeg. Dan zou je dus in theorie geen maatregelen hoeven te nemen”, zegt Rutte.

Hij erkent daarbij dat dit een papieren werkelijkheid zou zijn en noemt het “onvermijdelijk” dat niet iedereen deze adviezen volledig opvolgde.

Niet alle adviezen werden gelijk gewogen door het kabinet, houdt de commissie Rutte voor. Wat virologen zeiden woog zwaarder dan adviezen over maatschappelijke gevolgen. “Dat kan niet anders in een gezondheidszorgcrisis”, zegt Rutte daarover.

De gekozen “indicator” was nou eenmaal het voorkomen van code zwart in de ziekenhuizen. Dus er was niet “de luxe” om de gekozen maatregelen niet te nemen, en om daarmee andere (maatschappelijke) gevolgen zwaarder te laten wegen. “Tenzij je een andere indicator kiest dan het voorkomen van code zwart in de zorg, worden in een volgende crisis weer dezelfde keuzes gemaakt.”

Rutte zegt dat er een ander uitgangspunt gekozen had kunnen worden. Zo hadden ouderen en andere mensen met een zwakkere gezondheid “meer geïsoleerd” kunnen worden of had er een hoger aantal dodelijk slachtoffers geaccepteerd kunnen worden.

“Dan had je maatschappelijke gevolgen misschien kunnen beperken.” Mogelijk waren er dan geen schoolsluitingen geweest of geen avondklok. Rutte noemt ook gevolgen voor de cultuursector. Rutte benadrukt overigens dat hij daar “zeer tegen” was, en weer zou zijn.

Volgens hem zou het goed zijn om vóór de volgende crisis al te debatteren over dit soort uitgangspunten.

Achteraf denkt oud-premier Rutte dat betrokken bestuurders meer en “gestructureerder” hadden moeten reflecteren op de aanpak van de coronacrisis. “Maken we nog de goede keuzes?”, moet dan de vraag zijn, zegt Rutte tegen de commissie.

Volgens Rutte is het belangrijk om “los van de druk van besluitvorming” fundamenteler te kijken of er nog in de juiste richting wordt gedacht. Bij zo’n overleg kan het bijvoorbeeld gaan over de werkdruk op ministeries, de maatschappelijke en economische impact van crisismaatregelen en de inperking van vrijheden daarvan.

Tijdens de coronacrisis gebeurde dit “zo nu en dan”, maar bij een crisis van deze omvang zou het eigenlijk regelmatig moeten gebeuren. Eens per zes a acht weken, stelt hij zich voor.

De voormalige premier zei dit toen hem werd gevraagd of bepaalde (kern)taken van het ministerie van Volksgezondheid hadden moeten worden overgenomen door andere ministeries, om ambtenaren te ontlasten. Dat had volgens de VVD’er misschien juist tot meer werkdruk geleid, omdat er dan veel meer overleg nodig zou zijn geweest. Rutte denkt niet dat een reflecterend overleg hem op dit punt op andere gedachten had gebracht.

De eerste spreker deze week is voormalig premier Mark Rutte, het gezicht van de coronacrisis. Hij deed vanaf het begin de persconferenties en was eindverantwoordelijk voor de coronamaatregelen.

In maart 2020 hield Rutte zijn eerste tv-toespraak vanuit zijn werkkamer in het Torentje. Hij vertelde Nederland dat het coronavirus nog “onder ons is en voorlopig onder ons zal blijven”.

“Er is geen eenvoudige of snelle uitweg uit deze zeer moeilijke situatie”, zei de VVD-premier. “De realiteit is ook dat de komende tijd een groot deel van de Nederlandse bevolking met het virus besmet zal raken.”

Samen met ministers De Jonge en Grapperhaus vormde Rutte het ‘kernteam’ van de coronabestrijding. Maar de oud-premier weersprak in zijn eerste verhoor dat het clubje van alles onderling bedisselde zonder oog te hebben voor andere meningen.

Rutte zei ook dat Nederland door het oog van de naald is gekropen:

Opvallende appjes van bewindspersonen gaven vorige week een inkijkje hoe het er binnenskamers aan toeging. Een minister werd door een collega “soepjurkje” genoemd, een burgemeester kon “de ziekte krijgen”. Eerste Kamerleden zouden “In het hiernamaals of misschien wel eerder” bestraft worden voor hun hinderlijkheid in crisistijd.

Lees hier meer over die appjes en de betekenis ervan:

En lees hieronder hoe het er in eerdere verhoorweken aan toeging:

De laatste verhoorweek van de enquêtecommissie is aangebroken, en staan geen zes, maar drie sprekers op het programma. Net als vorige week is het thema ‘reflecteren en vooruitkijken’. Welke lessen zijn er te trekken voor een volgende langdurige crisis? Vandaag komt oud-premier Mark Rutte voor de tweede keer langs.

Woensdag staat het verhoor van Ernst Kuipers op de agenda. Hij was tijdens de pandemie onder meer voorzitter van het Landelijk Netwerk Acute Zorg en was betrokken bij spreiding van coronapatiënten over de beschikbare IC-bedden.

Op donderdag, de laatste verhoordag, komt Anja Schreijer. Ze was destijds hoofd Algemene Infectieziekten bij de GGD Amsterdam, voorzitter van het Landelijk Overleg Infectieziektebestrijding van het RIVM en lid van het Outbreak Management Team (OMT).