Spaanse coupplegers noemden koning ‘doelwit dat uitgeschakeld moest worden’

• 

  Miral de Bruijne

  correspondent Spanje en Portugal

Had de toenmalige Spaanse koning Juan Carlos I een rol in de couppoging van 1981? Daarover deden de afgelopen jaren veel verhalen en theorieën de ronde. De Spaanse premier Sánchez besloot vandaag rond de 45-jarige herdenking van die dag geheime documenten vrij te geven. Daaruit komt naar voren dat Juan Carlos niet op de hoogte was van de geplande coup.

Precies op de dag dat de documenten zijn vrijgegeven, was er nog meer opvallend nieuws: Antonio Tejero, die de coup in het parlement leidde, is vandaag op 93-jarige leeftijd overleden, liet de advocaat van zijn familie weten.

Het gaat om 167 documenten die sinds vanmiddag voor iedereen online beschikbaar zijn gesteld. Het gaat bijvoorbeeld om transcripties van telefoongesprekken, plannen van de coupplegers en verslagen van de onderzoeken achteraf.

Spaanse journalisten en historici zijn er direct ingedoken en komen met een paar belangrijke conclusies. Terwijl belangrijke historici de afgelopen jaren een rol van de toenmalige koning in de coup tegenspraken, bleven er Spanjaarden die daarover twijfelden.

Een belangrijk document dat is vrijgegeven, is een handgeschreven briefje waarin de coupplegers achteraf hun fouten analyseerden. Daarin concludeerden ze dat de staatsgreep was mislukt omdat ze “de Bourbons vrij spel hadden gegeven”. Daarmee bedoelden ze waarschijnlijk de toenmalige koning. Want in dezelfde tekst staat ook dat ze de Juan Carlos zagen als “doelwit dat verslagen en geneutraliseerd moest worden”.

Verschillende Spaanse media zoals El País en het publieke RTVE zien dit als een van de belangrijkste documenten die zijn vrijgegeven. Maar het is zeker niet het enige opvallende stuk. Alhoewel het er niet op lijkt dat de geschiedenis na het openbaar maken van de documenten kan worden herschreven, kan het zeker worden ingekleurd. Vooral de uren tijdens en na de coup worden bij het lezen van de stukken duidelijker.

Zo wordt in een rapport van de geheime dienst van die tijd duidelijk dat zes geheim agenten stiekem betrokken waren bij de coup. Ook overwoog de politie een inval in het parlement waarbij tussen de 80 en 110 doden hadden kunnen vallen.

En is er een brief vrijgegeven van Ronald Reagan, de Amerikaanse president van die tijd, aan koning Juan Carlos I. In die brief prijst Reagan hem. “De wereld is niet alleen geïnspireerd door het Spaanse experiment in het bereiken van democratische en vreedzame vooruitgang, maar ook door de geestkracht waarmee u het afschuwelijke gedrag hebt bestreden van degenen die met geweld verandering wilden bewerkstelligen”, aldus Reagan.

De documenten zijn vrijgegeven omdat de wettelijke termijn van geheimhouding is verstreken. De afgelopen tijd was er een groeiende druk voor transparantie. De meeste betrokkenen zijn niet meer politiek actief, waardoor de vrijgave van de informatie minder gevoelig is. Afgelopen najaar vroeg de historicus en auteur van een belangrijk boek over de coup Javier Cercas openlijk aan de premier om de documenten te publiceren. Kort daarna liet premier Sánchez weten dit te gaan doen.

Het overlijden van coupleider Tejero komt dus op een bijzonder moment. Hij was veroordeeld tot dertig jaar gevangenisstraf. Zijn laatste publieke optreden was op 24 oktober 2019, toen Francisco Franco werd herbegraven in Madrid. Samen met Jaime Milans del Bosch (overleden in 1997) en Alfonso Armada (overleden in 2013) was hij de belangrijkste figuur achter de staatsgreep.

Met de openbaarmaking van de documenten en het overlijden van de laatste nog levende coupleider lijkt een markant hoofdstuk uit de Spaanse geschiedenis te zijn afgesloten. Of daarmee echter ook alle hardnekkige geruchten en complottheorieën tot het verleden behoren, zal de tijd uitwijzen.