Nieuwe kabinet kijkt naar Estland om dienstverlening verder te digitaliseren

• 

  Christiaan Paauwe

  correspondent Midden- en Oost-Europa

Als je Esten op straat in de hoofdstad Tallinn vraagt waar ze hun digitale identiteit zoal voor gebruiken, dan krijg je de meest uiteenlopende antwoorden. Belastingen, voor de registratie van hun kind, voor het tekenen van een arbeidscontract. De zestienjarige Sebastian vertelt trots dat hij voor het eerst online heeft gestemd bij lokale verkiezingen. “Het was heel makkelijk.”

Estland heeft al jaren een bijna volledig digitale overheid. Sinds 2025 kan je zelfs online je scheiding regelen. Niet voor niks wordt vanuit de hele wereld naar het kleine Baltische land gekeken om te leren hoe digitale dienstverlening efficiënter kan.

Ook in Nederland. Het nieuwe kabinet wil een “flinke inhaalslag” maken, is te lezen in het coalitieakkoord. Een specifiek voorbeeld wordt daarin genoemd: Estland. Die ambitie kreeg de afgelopen tijd extra urgentie door zorgen over het verouderde DigiD.

Het bedrijf dat verantwoordelijk is voor de servers daarvan, dreigt in handen te vallen van een Amerikaanse partij. Dat wil de Tweede Kamer niet, omdat dit ons systeem te afhankelijk maakt van Amerika.

EU-lidstaten zijn opgeroepen om in 2027 een ‘wallet’ klaar hebben – een nieuwe manier om met je digitale identiteit in te loggen. Maar die van Nederland is op zijn vroegst in 2028 klaar.

Esten hebben één portaal waarin ze bijna alles kunnen regelen. Burgers gebruiken een e-ID – een digitale combinatie van een handtekening en een identificatiebewijs. Zo’n e-ID gaat veel verder dan een DigiD, omdat het wettelijk kwalificeert als een zogenoemde natte handtekening in de EU. Daarmee kan je niet alleen bij de overheid terecht, maar ook bij bedrijven.

Dat een volledig digitale overheid het leven makkelijk maakt voor burgers en ondernemers, weet bloemenverkoper Peter Boeijkens ook. Hij verhuisde 19 jaar geleden naar Estland. “Je kan zelfs een bedrijf online starten hier, alles gaat digitaal”, vertelt hij tijdens het schikken van seringen in zijn zaak in Tallinn.

De ondernemer haalt zijn telefoon uit zijn zak en opent de overheidsapp. Daar komen alle rubrieken langs: familie, gezondheidszorg, onderwijs, woning. Als hij wat verder scrolt komt hij op een andere opvallende optie: datatracker.

Daar is te zien dat het bevolkingsregister als laatste zijn data heeft opgevraagd. Boeijkens heeft die pagina nog nooit bekeken, erkent hij. maar juist die transparantie is een fundament van het systeem. Burgers kunnen altijd controleren wie hun data gebruikt.

De ruggengraat onder dit alles is X-Road, een systeem dat ervoor zorgt dat overheidsdiensten veilig gegevens uitwisselen. Daardoor hoef je informatie nooit meer dan één keer in te vullen.

Estland stelt dat het afschaffen van fysieke loketten en bureaucratie jaarlijks zo’n 2 procent van het bbp bespaart. Boeijkens kan zich niet herinneren wanneer hij voor het laatst in een gemeentehuis was. “Voor mijn ID-kaart, negentien jaar geleden. Eén keer.”

Na de onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie werd de overheid vanaf nul opgebouwd, meteen digitaal. In Nederland bestonden de diensten al en werden die later aan elkaar gekoppeld een veel ingewikkelder proces.

Al ging de Estse digitalisering ook niet zonder problemen. Vooral ouderen en mensen op het plattenland hadden moeite met het verdwijnen van fysieke loketten. En er waren datalekken. Het vertrouwen van burgers behouden vraagt daarom voortdurende aandacht, zegt minister Pakosta van Justitie en Digitale Zaken tegenover de NOS.

De grootste uitdaging nu is om deze systemen veilig te houden in dit tijdperk van kunstmatige intelligentie. “Dit vraagt een heel nieuw niveau van cyberveiligheid”, zegt Pakosta.

Eind 2024 waren de registers van het Oekraïense ministerie van Justitie voor het eerst het doelwit van een cyberaanval waarin AI niet alleen een hulpmiddel was, maar ook autonoom handelde. Oekraïne gebruikt met Estse hulp een eigen versie van X-road en houdt Rusland verantwoordelijk voor de aanval.

Estland ziet de oosterbuur ook als de grootste dreiging. In 2007 werd het land getroffen door een eerste grootschalige cyberaanval en de druk neemt alleen maar toe. Als digitaal vangnet opende het daarom een ‘data-ambassade’ in Luxemburg: een back-up van cruciale systemen buiten de eigen landsgrenzen.

En net als Nederland kijkt Estland hoe ze voorkomen dat het systeem kwetsbaar wordt voor druk uit de VS. “Ons doel is, zeker met gevoelige data, dat de volledige controle over de data in Europa ligt”, zegt Pakosta. “Zonder dat er een achterdeur is.”

De Estse digitale staat laat zien hoe efficiënt en gebruiksvriendelijk een overheid kan zijn als systemen vanaf de basis goed zijn ontworpen. Maar, zeggen ze in Estland ook: ons succes kan een voorbeeld zijn, maar niet zomaar gekopieerd worden.