Aruba viert veertig jaar autonomie, maar voelt ook keerzijde van toerisme

• 

  Dick Drayer

  correspondent Caribisch Gebied

Met een vlaggenceremonie, toespraken en een bezoek van koning Willem-Alexander viert Aruba vandaag veertig jaar status aparte. De autonome status binnen het Koninkrijk der Nederlanden markeert een kantelpunt in de geschiedenis van het eiland. Wat begon als een zoektocht naar zelfbestuur groeide uit tot een economisch succesverhaal, maar ook tot een model dat steeds meer onder spanning staat.

De koning woont de centrale herdenkingsplechtigheid bij en spreekt met politici en inwoners over de toekomst van Aruba en het Koninkrijk. Die toekomst is onlosmakelijk verbonden met de keuzes die in de jaren 80 van de vorige eeuw zijn gemaakt.

Aruba werd op 1 januari 1986 een zelfstandig land binnen het Koninkrijk, los van de Nederlandse Antillen. De drijfveer was vooral bestuurlijk en economisch: het gevoel dat beslissingen op Curaçao werden genomen, terwijl Aruba zelf weinig invloed had.

Jurist Lincoln Gomez herinnert zich hoe dat sentiment leefde. Volgens hem ging het niet alleen om politiek, maar ook om praktische zaken. “Alles werd centraal geregeld. Zelfs voor een typemachine moest toestemming worden gevraagd, waarna Aruba het afgedankte exemplaar ontving terwijl het nieuw gekochte apparaat in Willemstad achterbleef.”

De wens was niet per se onafhankelijkheid van Nederland, maar vooral autonomie binnen de Antillen. Die keuze bleek cruciaal toen Aruba kort na de status aparte werd geconfronteerd met een economische crisis door de sluiting van de Lago-raffinaderij op het eiland. “Het eiland stond in 1985 op de rand van de afgrond”, aldus antropoloog en historicus Luc Alofs. “Dat we ons daaruit hebben gered, is te danken aan de status aparte.”

De oplossing werd gevonden in toerisme. De overheid zette de deur open voor buitenlandse investeerders, wat leidde tot een snelle groei van hotels en infrastructuur. In veertig jaar tijd ontwikkelde Aruba zich tot een van de meest welvarende eilanden in de regio, met een stabiele politieke structuur en relatief weinig regeringswisselingen.

Ook het opleidingsniveau van de bevolking steeg sterk. Volgens Gomez is het zogeheten menselijk kapitaal – de kennis en vaardigheden van de bevolking – een van de belangrijkste opbrengsten van veertig jaar zelfbestuur.

Maar dat succes heeft een prijs. Zowel Alofs als Gomez wijzen op de gevolgen van massatoerisme. Wat ooit de redding was van de economie, dreigt nu het eiland te overvleugelen.

Alofs spreekt van een eiland dat “kapot dreigt te gaan aan zijn eigen succes”, waarbij het toerisme steeds moeilijker te beheersen is. Gomez gaat nog een stap verder en noemt het fenomeen overtoerisme: een situatie waarin toerisme zo dominant wordt, dat het het dagelijks leven van inwoners verdringt.

Daarnaast blijven sociale problemen bestaan, zoals ongelijkheid en armoede. Die zijn volgens Alofs te weinig aangepakt in de afgelopen decennia.

Veertig jaar na de status aparte is ook de verhouding binnen het Koninkrijk onderwerp van discussie. Formeel zijn Aruba, Curaçao, Sint-Maarten en Nederland gelijkwaardige landen. In de praktijk ligt de macht vaak bij Den Haag.

Alofs noemt die verhouding “asymmetrisch”. Nederland neemt regelmatig de regie, terwijl lokale kennis en context onvoldoende worden benut, zegt hij. Tegelijkertijd erkent hij dat ook de Caribische landen zelf kansen hebben laten liggen, bijvoorbeeld in het versterken van hun instituties.

Alofs wijst erop dat die spanning structureel is. Rijkswetten en financiële afspraken worden niet altijd op basis van echte consensus gemaakt, maar weerspiegelen machtsverhoudingen binnen het Koninkrijk.

Het bestuurlijke systeem kampt ook met hardnekkige kwetsbaarheden. Volgens Gomez is het ambtelijk apparaat in de loop der jaren gegroeid door politieke benoemingen, waarbij niet altijd deskundigheid maar loyaliteit doorslaggevend was. Nepotisme en patronage zijn daarmee geen randverschijnselen, maar structurele risico’s binnen het bestuur.

Ook schuurt de relatie met Nederland. Aruba is autonoom, maar financieel en bestuurlijk afhankelijk. Nederland stuurt, Aruba onderhandelt en die verhouding is niet gelijkwaardig, hoe het op papier ook staat geformuleerd.

Beide partijen zien de toekomst niet als een nieuwe breuklijn zoals in 1986, maar als een tweede fase: van opbouw naar volwassenheid.

De vraag is daarom niet of Aruba succesvol is geweest. Dat is het. De vraag is of het eiland de volgende fase aankan: minder afhankelijk worden van toerisme, beter bestuurd en steviger gepositioneerd binnen het Koninkrijk.