Controle boven alles: nog moeilijker voor Chinezen om hun land uit te reizen

• Gabi Verberg

  correspondent Oost-Azië

Het is vanaf vandaag voor Chinezen moeilijker om het eigen land in- en uit te reizen. Nieuwe regelgeving geeft de overheid ruimere mogelijkheden om de bewegingsvrijheid van mensen te beperken wanneer naar het oordeel van diezelfde overheid “de ontwikkeling van het land” of “de nationale veiligheid” in het geding zijn.

Henry Gao, een prominente Chinese advocaat die in het buitenland verblijft, waarschuwt op X dat met deze wet het recht om China te verlaten “steeds meer verandert in een privilege dat door de staat naar eigen goeddunken wordt verleend”. Waar het voor veel buitenlanders steeds makkelijker wordt om China te bezoeken, zitten Chinezen er steeds vaker opgesloten.

De wet past in een bredere Chinese campagne om de eigen technologische ontwikkeling en strategische industrieën te beschermen tegen het buitenland. Waar China zijn ontwikkeling van de afgelopen decennia grotendeels te danken heeft gehad aan openheid voor kapitaal, talent en kennis, lijkt het land nu prioriteit te geven aan absolute controle.

Op het eerste gezicht lijkt de nieuwe wet zich te richten op de aanpak van illegale activiteiten. In een toelichting op de website van het ministerie van Justitie staat dat de wereld in toenemende mate onveiliger is geworden en dat bijvoorbeeld fraude en terrorisme moeten worden tegengegaan. Met deze wet kan daar beter tegen worden opgetreden.

Maar de wet gaat om veel meer. De regels zijn er ook op gericht ongewenste uitstroom van kennis en talent te voorkomen. Dit jaar werd om die reden al een overnamedeal van het Chinese AI-bedrijf Manus met het Amerikaanse Meta geblokkeerd. Om verlies van kennis tegen te gaan, verbood Peking de deal.

Ook werd op stel en sprong een manier gezocht om te voorkomen dat de oprichters het land zouden verlaten. Met de nieuwe wet wordt het nemen van dit soort maatregelen in de toekomst een stuk simpeler.

Voor Chinezen was het al niet gemakkelijk om naar het buitenland te reizen. Slechts zo’n 11 procent van de bevolking heeft een paspoort. Hoewel iedereen er een kan aanvragen, krijgen sommige groepen, zoals etnische minderheden, gelovigen, activisten en partijcritici, er zelden één.

Ook voor veel mensen die wel een paspoort hebben, is het gebruik ervan beperkt. Ambtenaren, militairen en medewerkers van veiligheidsdiensten moeten al jaren toestemming vragen om naar het buitenland te reizen. Sinds enkele jaren geldt dat ook voor onder meer leraren, artsen en medewerkers van staatsbedrijven.

Volgens Han Shenlin, professor aan de New York University in Shanghai, laat de toenemende controle op onder meer kapitaal, technologie en talent zien dat Peking uitwisseling met het buitenland steeds meer ziet als potentiële kwetsbaarheid.

“De ironie is dat China’s grootste kracht, het vermogen om ideeën uit de buitenwereld op te nemen en op grote schaal toe te passen, een zwakte kan worden wanneer geopolitieke concurrentie deze kanalen minder voorspelbaar maakt”. Dat laatste is volgens Han het geval.

Deze toenemende nadruk op het beschermen van eigen industrieën heeft volgens Han ook een keerzijde. “Innovatie is afhankelijk van het vrije verkeer van ideeën, mensen, kapitaal en informatie”, zegt hij. “Als wetenschappers, ondernemers en investeerders zich beperkt voelen, heeft dat mogelijk gevolgen voor China’s technologische vooruitgang.”

Het risico is niet dat China plotseling stopt met innoveren, maar wel dat het minder productief en efficiënt wordt.

Deze beperkingen lijken haaks te staan op Chinese uitspraken om zich meer open te stellen voor het buitenland en op de leidende rol die het land voor zich ziet in de internationale arena. Volgens Han ziet Peking dat anders: “Ze willen nog steeds internationale uitwisseling, maar alleen nog maar op hun voorwaarden.”

Critici vinden dat de reikwijdte van de wet veel te ver gaat. Zij stellen dat de wet tekortschiet in de definitie van “nationale veiligheid” en te veel macht geeft aan de immigratiedienst. Ook zijn er zorgen over de juridische positie van burgers.

Volgens de nieuwe wet kunnen de autoriteiten iemand een uitreisverbod opleggen zonder diegene daarover in te lichten. In de praktijk betekent het dat iemand de mogelijkheid om zo’n beslissing aan te vechten, wordt ontnomen.