NOS Nieuws
-
David Poort
correspondent Midden-Oosten
-
David Poort
correspondent Midden-Oosten
In de Iraakse stad Falluja worden nog altijd baby’s geboren met ernstige afwijkingen die het gevolg zijn van de oorlog die begon na aanslagen duizenden kilometers verderop. Amerikaanse troepen gebruikten tijdens de Irak-oorlog munitie met verarmd uranium.
De gezondheidsproblemen, waaronder nierschade en vele vormen van kanker, behoren tot de vele tragische gevolgen van de aanslagen van 11 september 2001 die een kwart eeuw later nog nagalmen.
Irak had niets met de aanslagen te maken. Toch werd het land een belangrijk strijdtoneel van de Amerikaanse War on Terror. Nu, 25 jaar later, kent het Midden-Oosten een erfenis die verbonden is met wat er lang na die vreselijke dag in de VS gebeurde.
Tegenovergestelde bereikt
“De reactie op 9/11 heeft veel meer impact gehad op het Midden-Oosten dan de aanslagen zelf”, zegt Paul Salem, Midden-Oostendeskundige aan het Center for Strategic and International Studies in Washington (CSIS). “De oorlog tegen terreur moest al-Qaida en vergelijkbare groepen verslaan, maar al-Qaida veranderde in al-Qaida in Irak en uiteindelijk kregen we Islamitische Staat in Irak en Syrië. De oorlog tegen terreur heeft in die zin niet gewerkt.”
De menselijke tol was immens. Volgens het Cost of War-project van de Amerikaanse Brown University zijn bij de oorlogen onder leiding van de VS sinds 2001 naar schatting 4,5 tot 4,7 miljoen mensen omgekomen. Ongeveer 940.000 mensen werden gedood door direct oorlogsgeweld. Nog eens 3,5 miljoen mensen stierven volgens de onderzoekers aan indirecte gevolgen, door ziekte of honger en de verwoesting van de gezondheidszorg.
De VS heeft Iran een enorme dienst bewezen door zowel Saddam Hussein in Irak als de Taliban in Afghanistan uit de weg te ruimen. Zo simpel is het eigenlijk.
De Amerikaanse vergelding begon in Afghanistan en ook Pakistan en landen in Afrika kregen ervanlangs, ver buiten het Midden-Oosten. Toch was het uiteindelijk Irak dat de zwaarste klappen kreeg, gevolgd door Syrië en Jemen.
Beleidsblunder in Irak
De Iraakse leider Saddam Hussein werd snel verdreven, maar daarna ging het mis. Onder leiding van de Amerikanen werd het Iraakse leger ontbonden en het staatsapparaat gezuiverd van leden van Saddams Baath-partij.
Dat was een beleidsblunder die bijdroeg aan het uitbreken van een gewapende opstand en bloedige sektarische vetes tussen soennieten en sjiieten. Met het wegvallen van Saddam werd de machtsbalans in de regio op dramatische wijze verstoord.
“Iran zat destijds eigenlijk ingeklemd tussen twee soennitische grootmachten”, zegt Salem. “Aan de westgrens zat Saddam en aan de oostgrens het Taliban-regime. De Verenigde Staten hebben Iran een enorme dienst bewezen door beide regimes uit de weg te ruimen. Zo simpel is het eigenlijk.”
De sjiitische milities in Irak, met behulp van het Iraanse regime, grepen hun kans en bouwden naast de Iraakse staat een eigen machtsbasis op. De zwaarbewapende pro-Iraanse groepen groeiden uit tot belangrijke militaire en politieke machtsfactoren.
Volgens Salem was Iran dan ook “absoluut de grote winnaar” van de Iraakse regimewisseling. “De Verenigde Staten dachten dat ze met de oorlogen na 9/11 het Midden-Oosten naar hun eigen beeld konden vormen, maar Iran boekte niet alleen winst in Irak, het werd vervolgens ook sterker in Syrië en Libanon en kreeg nieuwe invloed in Jemen.”
Ook naar Syrië
De invasie had nog een onbedoeld gevolg. Uit de opstand tegen de Amerikaanse bezetting ontstond al-Qaida in Irak. De organisatie pleegde honderden bloedige aanslagen en zou uiteindelijk een voorloper worden van IS.
In Syrië kwamen verschillende ontwikkelingen samen. De opstand tegen president Bashar al-Assad veranderde in een burgeroorlog en jihadistische netwerken uit Irak vonden een nieuwe voedingsbodem.
IS veroverde in 2014 grote delen van Syrië en Irak en riep een kalifaat uit. De VS raakten daarop opnieuw militair betrokken in Irak en begonnen ook luchtaanvallen in Syrië. De strijd tegen IS voegde een nieuwe, bloedige fase toe aan de oorlogen in de regio en joeg nog meer mensen op de vlucht. De enorme vluchtelingenstroom uit vooral Syrië bereikte ook Europa, met ingrijpende menselijke en politieke gevolgen.
Afghanistan terug bij af
In Afghanistan eindigde de oorlog ook heel anders dan de Amerikanen hadden gehoopt. Na twintig jaar vertrokken de laatste Amerikaanse militairen in augustus 2021, met de staart tussen de benen.
Osama bin Laden heeft Amerika meegesleurd in extreem kostbare oorlogen die het land niet heeft gewonnen.
Toch kreeg het brein achter de aanslagen, Osama bin Laden, niet waar hij oorspronkelijk op uit was, zegt Salem. “Hij wilde Amerika uit Saudi-Arabië en het Midden-Oosten verdrijven. Dat is niet gebeurd. Wel heeft hij Amerika meegesleurd in extreem kostbare oorlogen die het land niet heeft gewonnen.”
Derde oorlog
Salem trekt 25 jaar later een rechte lijn naar de huidige Amerikaanse oorlog met Iran. “Je zou dit bijna de derde oorlog kunnen noemen, na Afghanistan en Irak. In zekere zin is dit een oorlog om de schade van die eerste twee weer ongedaan te maken.”
“Die oorlogen maakten Iran sterker. Nu probeert de VS Iran weer te verzwakken.” De aanslagen in de VS duurden nog geen ochtend, maar zetten ontwikkelingen in gang die nog altijd nadrukkelijk na-echoën in het Midden-Oosten. Daarmee is de cirkel 25 jaar na 9/11 nog altijd niet rond.
