De Britse premier Starmer wankelt (weer), wat kan hem het laatste zetje geven?

• Arjen van der Horst

  correspondent Verenigd Koninkrijk

Wat gebeurt er met de Britse premier Starmer? Die vraag wordt voor de zoveelste keer gesteld na de dramatische verkiezingsnederlaag bij de lokale en regionale verkiezingen in het Verenigd Koninkrijk.

De positie van de premier is al geruime tijd wankel. Er is binnen de Labour-partij groeiende onvrede over zijn leiderschap. Het had niet veel gescheeld of Starmer was al gestruikeld over de affaire rond ambassadeur Peter Mandelson, een schandaal dat de premier blijft achtervolgen.

Toch is het niet eenvoudig om Starmer van zijn troon te stoten. Hoe zou een premierwissel tot stand kunnen komen? We belichten een aantal mogelijke scenario’s.

De premier houdt de eer aan zichzelf en stapt op. Dit zou veruit het eenvoudigste scenario zijn. Het probleem met dit scenario is alleen dat Starmer niet wil opstappen.

Hij kwam vrijdagochtend al met een reactie toen nog maar een kwart van de stemmen geteld was. Hij zei “de verantwoordelijkheid te nemen” voor de verkiezingsnederlaag, maar ook dat hij niet zou “weglopen” van het premierschap.

Je kan nog niet spreken van een enorme partijrevolte, maar enkele tientallen Labour-parlementariërs(opent in nieuw venster) hebben de premier gevraagd een einddatum te geven voor zijn vertrek. Starmer zou dan niet onmiddellijk hoeven te vertrekken, maar bijvoorbeeld binnen een half jaar.

Wat ze voorstellen is een Blair-Brown scenario. In 2006 was Tony Blair al bijna tien jaar premier, maar een deel van de Lagerhuisfractie wilde dat Blair plaatsmaakte voor Gordon Brown. Ze kwamen uiteindelijk met een compromis: Blair kondigde in 2006 aan dat hij binnen een jaar zou opstappen, wat in juni 2007 ook gebeurde.

Dat gaf Labour de kans om een soepele overhang te organiseren zonder interne partijdrama’s en slepende ruzies die de partij konden beschadigen. Dat scenario heeft deze groep van Labour-parlementariërs nu voor ogen. Maar dan moet Starmer wel meewerken en vooralsnog wil hij niet van wijken weten.

Er komt een zogeheten leadership challenge. Rivalen van Starmer dagen hem uit voor het partijleiderschap. Dit is geen gemakkelijke route. De interne partijregels van Labour werpen allerlei obstakels op om de partijleider uit te dagen. En wie daagt hem uit?

Het is niet bepaald een geheim dat verschillende Labour-kopstukken de ambitie hebben om Starmer op te volgen. Drie namen worden vaak genoemd, maar ze hebben allemaal een handicap.

Wes Streeting, de minister van Volksgezondheid, loopt zich al langer warm voor het leiderschap, maar hij is niet onverdeeld populair binnen Labour en hij is een protegé van de omstreden Peter Mandelson.

Labour-parlementariër Angela Rayner is geliefd bij de linkervleugel van de partij, maar tegen haar loopt een onderzoek van de belastingdienst naar mogelijke belastingontduiking. Ze stapte daarom vorig jaar ook op als vicepremier.

De kansrijkste kandidaat is de king of the north Andy Burnham, de populaire burgemeester van Manchester. Zijn handicap is dat hij niet in het parlement zit. Je kan alleen partijleider worden als je een Lagerhuiszetel hebt.

Met een motie van wantrouwen kan het Lagerhuis de premier dwingen af te treden. Maar niemand binnen de Labour-fractie heeft zin om deze nucleaire optie in te zetten tegen de premier.

De oppositie kan natuurlijk een motie van wantrouwen indienen, maar die zal dan meteen weggestemd worden door Labour, die een grote meerderheid heeft in het Lagerhuis. De Conservatieve leider Kemi Badenoch heeft Labour eerder gevraagd zo’n motie te steunen, maar ook zij heeft toegegeven dat die geen schijn van kans heeft.

Dit scenario bracht Boris Johnson in 2022 ten val. Het begon met het aftreden(opent in nieuw venster) van zijn minister van Financiën, Rishi Sunak. Die zag geen heil meer in Johnsons leiderschap na alle schandalen. Vervolgens gingen de sluisdeuren open: de ene na de andere minister stapte op. De regering klapte zo in elkaar en er zat niets anders op voor Johnson om af te treden.

Het zou een effectieve methode zijn, maar wel erg rommelig. Het is duidelijk dat er bij Labour weinig animo is voor deze optie. Na de bestuurlijke chaos en vele premierwisselingen onder de Conservatieven had Labour juist beloofd de Britse politiek in rustiger vaarwater te loodsen. Een leeglopend kabinet en een daarop volgend gevecht om het leiderschap zou wel erg lijken op de toestanden bij de Tories.

Geen van de pogingen om Starmer van zijn troon te stoten komen van de grond en een vleugellamme Starmer blijft aanmodderen als premier, in de hoop dat voor de volgende Lagerhuisverkiezingen in 2029 de economie aantrekt en de situatie op het internationale toneel tot bedaren komt. Maar de verkiezingsuitslag van deze week heeft laten zien dat de frustratie over Starmer en Labour diep zit, dus dat lijkt meer op wensdenken.