Denen willen uitgeprocedeerde asielzoekers volgend jaar buiten EU onderbrengen

Denemarken wil komend jaar de eerste uitgeprocedeerde asielzoekers naar een uitzetcentrum buiten de EU sturen. Dat zegt de Deense minister van Immigratie en Integratie Morten Bødskov vandaag na een overleg tussen de asielministers van Nederland, Denemarken, Griekenland, Duitsland en Oostenrijk in Kopenhagen.

Volgens de Griekse minister van Migratie kan de groep binnen een maand bekendmaken in welk land dat eerste centrum moet komen.

De Nederlandse asielminister Van den Brink wil in tegenstelling tot zijn Deense collega nog geen concreet moment noemen voor wanneer hij verwacht uitgeprocedeerde asielzoekers naar een uitzetcentrum te kunnen sturen. “Dit is iets nieuws en baanbrekends. Dus we moeten het goed doen”, zei hij. “We hebben vandaag afgesproken de gesprekken met mogelijke partnerlanden te intensiveren.”

De landen vormen een ‘kopgroep’ binnen de Europese Unie die zo snel mogelijk werk wil maken van uitzetcentra voor uitgeprocedeerde asielzoekers. Dat zijn centra in landen buiten de EU waar uitgeprocedeerde asielzoekers heen kunnen worden gestuurd, ook al komen ze zelf niet uit dat land.

De uitzetcentra moeten een oplossing bieden voor de grote hoeveelheid uitgeprocedeerde asielzoekers in Europa die niet kunnen worden teruggestuurd naar hun land van herkomst, bijvoorbeeld omdat dat land ze weigert of omdat ze geen papieren meer hebben.

Binnenkort treedt Europese wetgeving in werking die het opzetten van zulke uitzetcentra mogelijk maakt. In de nieuwe wet staat dat EU-landen daar zelf afspraken over moeten maken met landen buiten de EU. Dat moet wel met landen die de mensenrechten respecteren, schrijft de nieuwe wet voor.

Wat dat concreet betekent en wie daar op moet toezien staat niet in de wet. Het is aan het EU-land om daar met het land van het uitzetcentrum afspraken over te maken.

Vertegenwoordigers van de vijf EU-landen bezochten vorige week Rwanda om gesprekken te voeren over een mogelijk uitzetcentrum daar, meldde het Duitse tijdschrift Der Spiegel. De ministers willen vandaag niet bevestigen dat een akkoord met Rwanda dichtbij is. Ook Uganda, Kenia en Oezbekistan worden genoemd als mogelijke kandidaten.

Amnesty International is kritisch op de plannen. “We maken ons met name zorgen om het feit dat de besprekingen zich zouden concentreren op twee landen met een afschuwelijke mensenrechtenreputatie: Uganda en Rwanda.” Amnesty wijst op de risico’s van onwettige detentie, onmenselijke behandeling, verdere gedwongen uitzetting en beperkte toegang tot een eerlijk proces.

Ook de Raad van Europa, een internationale organisatie die toeziet op de bescherming van mensenrechten, maakt zich zorgen. De commissaris voor mensenrechten van de raad roept de vijf ministers op eerst uitgebreid de risico’s op mensenrechtenschendingen in kaart te brengen. Bovendien vraagt hij om onafhankelijk toezicht en openbaarmaking van de gemaakte afspraken.

Van den Brink liet in juli in een brief aan de Raad van Europa weten dat hij het heel belangrijk vindt dat de uitzetcentra “in overeenstemming zijn met het internationale recht en het recht van de EU”. Ook schreef hij dat het in kaart brengen van risico’s en toezicht onderdeel zijn van de plannen.

Volgens de Deense minister Bødskov moeten de terugkeercentra vooral een afschrikwekkende werking hebben. “Het effect zal zijn dat velen die nu hierheen komen, zullen inzien dat het de moeite niet waard is, en daardoor helemaal niet zullen komen.”

Het kabinet-Schoof probeerde eerder ook al een uitzetcentrum op te zetten in Uganda en tekende vorig jaar een intentieverklaring met dat land. Maar dat plan kwam uiteindelijk niet van de grond. Het huidige kabinet zette de samenwerking met Uganda op pauze. Eerder beperkte Nederland de samenwerking met het land nog vanwege de strenge anti-lhbti-wetgeving.

Het Verenigd Koninkrijk sloot in 2022 een asieldeal met Rwanda. De Britten wilden een deel van de asielprocedure verhuizen naar het Afrikaanse land. Het akkoord leidde tot veel juridische procedures. Uiteindelijk trok voormalig premier Starmer de stekker uit het plan.

Italië heeft wel al een terugkeercentrum in Albanië. Daar gaat het om een detentiecentrum onder Italiaanse bevoegdheid. Mede door juridische procedures kwamen de Italiaanse plannen in Albanië maar moeilijk op gang. Op dit moment kunnen kleine aantallen in Italië uitgeprocedeerde asielzoekers worden vastgezet in Albanië.

Volgens Van den Brink moeten de uitzetcentra waar de ‘kopgroep’ aan werkt geen detentiecentra worden, maar “een open faciliteit waar mensen veilig en ordelijk kunnen wonen en werken, en waar een tweede kans wordt geboden aan mensen die niet in Europa kunnen blijven.” De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) en de UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, zullen betrokken worden bij de plannen, zegt hij.