Ebola grijpt om zich heen in Congo: waarom verspreidt deze variant zich zo snel?

In Afrika is een nieuwe variant van het dodelijke ebolavirus uitgebroken. Deze zeldzame Bundibugyo-variant heeft tot nu toe aan 88 mensen het leven gekost en er zijn ruim 300 verdachte gevallen, allemaal in de Democratische Republiek Congo en Uganda. Vier vragen en antwoorden over ebola:

Ebola is een zeldzame, ernstige infectieziekte die kan leiden tot bloedingen in het lichaam. Het is niet duidelijk bij welke dieren het ebolavirus in eerste instantie vandaan komt, maar volgens het RIVM spelen waarschijnlijk vleermuizen een grote rol bij de verspreiding van het virus naar andere dieren. Mensen kunnen vervolgens besmet raken door contact met besmette dieren, waarna het virus zich ook van mens op mens kan verspreiden.

Dat gebeurt in delen van Afrika bijvoorbeeld via zogeheten bushmeat: vlees van wilde dieren. Mensen kunnen besmet raken tijdens de jacht of door bij het slachten en bereiden van het vlees in aanraking te komen met besmet bloed.

Meer dan de helft van de mensen die de ziekte krijgen, gaat eraan dood. Ebola komt alleen voor in delen van Afrika. De ziekte dook in 1976 voor het eerst op in het noorden van Congo (destijds Zaïre), bij de rivier Ebola.

Ebola begint vaak met hoge koorts, hoofdpijn en spierpijn. Daarna kunnen keelpijn, misselijkheid, overgeven, diarree en pijn op de borst optreden. In ernstige gevallen ontstaan bloedingen, bijvoorbeeld aan de slijmvliezen van mond, ogen en darmen.

Het virus verspreidt zich via direct contact met lichaamsvloeistoffen van een besmet persoon, zoals bloed, braaksel, diarree, speeksel of zweet. Vooral bloed, ontlasting en braaksel zijn volgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) zeer besmettelijk. Ebola verspreidt zich niet via de lucht, bijvoorbeeld door hoesten of niezen, en ook niet via muggen, zoals bij malaria.

De tijd tussen besmetting en de eerste ziekteverschijnselen ligt tussen de 2 en 21 dagen en bedraagt gemiddeld ongeveer een week. Mensen zijn besmettelijk vanaf het moment dat de eerste klachten ontstaan.

Eind april was de eerste vermoedelijke besmetting in de provincie Ituri, toen een besmette verpleegkundige zich meldde bij een gezondheidscentrum. Eerste testen reageerden negatief, maar in mei werd duidelijk dat het om een andere ebola-uitbraak ging dan die van de bekende Zaïre-variant, namelijk de Bundibugyo-variant.

Dat is een van de vier bekende varianten van ebola. Volgens het RIVM is deze variant extra zorgwekkend omdat er, anders dan bij de meest voorkomende ebolasoort, geen goedgekeurd vaccin voor beschikbaar is. De variant is maar twee keer eerder opgedoken.

Water- en sanitatiespecialist Jan Heeger was voor het Rode Kruis meermaals in Congo tijdens ebola-uitbraken, onder meer in Butembo in 2018. Daar werkte hij mee aan de behandeling en zogeheten ringvaccinaties, waarbij niet alleen besmette patiënten, maar ook hun directe contacten en mensen met wie die contact hadden werden ingeënt om verdere verspreiding van het virus te voorkomen.

“De uitbraak verspreidt zich ook sneller omdat het om een andere variant gaat”, zegt Heeger. “De testmethoden waren in eerste instantie gericht op een andere ebolavariant. Daardoor duurde het langer voordat duidelijk werd met welke variant ze te maken hadden en lopen hulpdiensten nu achter de feiten aan.”

Die kans is heel klein, zegt Tjalling Leenstra, hoofd Landelijke Coördinatie Infectieziektebestrijding van het RIVM. “In Afrika zijn de afgelopen decennia ongeveer twintig grote ebola-uitbraken geweest. Dat heeft nauwelijks geleid tot besmettingen buiten het continent, behalve in enkele gevallen waarbij patiënten bewust zijn overgebracht voor behandeling.”

Het virus wordt alleen overgedragen via direct contact met een ziek persoon of besmette lichaamsvloeistoffen. “Het is niet zoals corona dat via de lucht gaat. Als je je aan de richtlijnen houdt en beschermende kleding draagt, is het risico heel beperkt”, aldus Leenstra. Ook kunnen besmettingen in Nederland sneller worden opgespoord en patiënten beter worden geïsoleerd dan in Afrika.

In theorie kan iemand tijdens de incubatietijd naar Nederland reizen, dus voordat er klachten ontstaan. Maar volgens het RIVM is die kans klein, mede omdat de uitbraak zich afspeelt in een onrustig gebied waar nauwelijks toeristen komen. Ook houdt het RIVM in de gaten of Nederlandse hulpverleners in de regio werken.

Mocht toch iemand met ebola in Nederland aankomen, dan kan via contactonderzoek snel in kaart worden gebracht met wie die persoon contact heeft gehad. Die mensen worden vervolgens geïsoleerd.