EU bereidt zich voor op onderhandelingen met Rusland, ondanks wantrouwen

Stel: de Russische president Poetin stopt na de jarenlange oorlog met het aanvallen van Oekraïne. En, stel: Oekraïne en Rusland gaan daarna om tafel om te praten over de voorwaarden voor een einde aan de oorlog. Wie gaat dan namens de Europese Unie meedoen aan die onderhandelingen, en wat gaat de EU daar inbrengen?

Over deze vragen vergaderen EU-buitenlandministers vandaag op Cyprus. “Voordat we het gesprek aangaan met Rusland, moeten we eerst zelf bepalen waar we het met ze over willen hebben”, blikte EU-buitenlandchef Kaja Kallas deze maand vooruit. “We moeten nog veel vragen beantwoorden over wat wij van Rusland zouden willen voor een vreedzaam en stabiel Europa.”

Gisteren zei het Kremlin dat Poetin openstaat voor onderhandelingen met Europa. De vraag is wat die woorden waard zijn. Oekraïne ligt zwaar onder vuur, Rusland stuurde afgelopen weekend bij massale aanvallen honderden drones op Kyiv af. En het zette een hypersonische Oresjnik-raket in. Meerdere landen, waaronder Nederland, riepen de Russische ambassadeur op het matje voor de escalatie.

Nederland is sceptisch. “Wij zien niet dat Rusland bereid is tot serieuze onderhandelingen, dus moeten we Oekraïne blijven steunen en de druk op Rusland blijven opvoeren”, aldus buitenlandminister Berendsen (CDA) vorige week in de Tweede Kamer.

Volgens Estland, buurland van Rusland, zou de EU Rusland zelfs in de kaart spelen door nu het gesprek aan te gaan. De Estse minister van Buitenlandse Zaken Tsahkna denkt dat Poetin tijd probeert te kopen door Europa naar de onderhandelingstafel te lokken. “Hij wil helemaal niet onderhandelen. Hij legt alleen maar nieuwe eisen op tafel.”

Toch wil de EU voorbereid zijn op het scenario van gesprekken tussen Rusland, Oekraïne en de EU. Jarenlang was het taboe in Brussel en EU-hoofdsteden zelfs maar te suggereren in gesprek te gaan met president Poetin. Maar EU-landen zien nu in dat onderhandelen op termijn waarschijnlijk de enige uitweg uit de oorlog is. En de Oekraïense president Zelensky gaf al aan Europa graag betrokken te zien bij eventuele gesprekken.

Er moet dus een plan komen, want “wie niet aan tafel zit, staat op het menu”, zeggen diplomaten, “en het laat ook zien dat de EU een volwassen geopolitieke speler wil zijn”.

De EU-buitenlandministers hebben veel te bespreken. Is het voorstelbaar dat Oekraïne land moet opgeven dat nu in Russische handen is? Hoe snel kan Oekraïne EU-lid worden? Wordt het een harde EU-eis dat Poetin vervolgd moet worden voor oorlogsmisdaden als het geweld voorbij is en moet Rusland herstelbetalingen doen voor alles wat kapot gebombardeerd is de afgelopen jaren?

Ook de vraag wie namens de EU aanschuift aan een toekomstige onderhandelingstafel komt langs. Al weken wordt gespeculeerd over namen: Angela Merkel gooit hoge ogen, maar zei al zichzelf niet de juiste kandidaat te vinden. Ook de naam van Mario Draghi komt vaak langs. Of moet het een nu nog actieve regeringsleider of staatshoofd worden, een duo Merz-Macron?

Voormalig bondskanselier Gerhard Schröder, onlangs geopperd door Poetin, zal het in ieder geval niet worden. Zijn banden met Rusland zijn veel te nauw. Ook de kans dat buitenlandchef Kallas namens de EU aan tafel gaat, lijkt klein. De oud-premier van Estland is volgens veel landen te uitgesproken anti-Russisch.

En dan is er nog de vraag of Oekraïne lid kan worden van de Europese Unie. Bondskanselier Merz gooide vorige week een steen in de vijver met een pleidooi voor een gedeeltelijk EU-lidmaatschap voor Oekraïne, omdat een volwaardig lidmaatschap nog jaren op zich kan laten wachten.

Zo’n gedeeltelijke lidmaatschap betekent bijvoorbeeld dat Oekraïense ministers mee mogen vergaderen, maar geen stemrecht krijgen. Datzelfde geldt voor Oekraïense Europarlementariërs. Het plan van de bondskanselier stuitte meteen op kritiek. Oekraïne moet een volwaardige plek binnen de Europese Unie krijgen, reageerde Zelensky. Ook Nederland ziet weinig in een versneld gastlidmaatschap.

Gisteren sprak Von der Leyen telefonisch met Zelensky over het EU-lidmaatschap. Von der Leyen zei achteraf dat de komende weken van groot belang zijn om cruciale stappen vooruit te zetten in het toetredingsproces van Oekraïne.