Gemaal Twentekanaal niet klaar voor lage rivierstanden, afsluiting dreigt vaker

Het Twentekanaal werd deze zomer voor het eerst volledig afgesloten voor de scheepvaart, maar zeer waarschijnlijk niet voor het laatst. De zeer lage waterstand waardoor de afsluiting nodig was, kan rond 2050 iedere twee jaar voorkomen. Dat blijkt uit berekeningen die bij Rijkswaterstaat al zeker twee jaar bekend zijn.

De NOS onderzocht onder meer documenten die werden verstrekt door Rijkswaterstaat. Die stukken hadden openbaar toegankelijk moeten zijn, maar dat waren ze tot nog toe niet.

Het grote probleem zit in de sluizen en gemalen bij het Gelderse Eefde, vlak bij Zutphen. Daar wordt water van de IJssel naar het Twentekanaal gepompt. Dat gemaal werd tien jaar geleden nog voor miljoenen verbouwd, maar bij die verbouwing werd geen rekening gehouden met de lage rivierstanden die we deze zomer hebben gezien.

Het pas gerenoveerde gemaal zou eigenlijk moeten worden afgebroken om plaats te maken voor een geheel nieuw moderner gemaal, blijkt uit een onderzoek dat vier jaar geleden al in opdracht van Rijkswaterstaat werd uitgevoerd. Het huidige gemaal opnieuw renoveren was volgens de onderzoekers nauwelijks een optie. Het zou inefficiënt zijn en lost de problemen niet definitief op.

De afsluiting van het Twentekanaal kostte bedrijven deze zomer tientallen miljoenen. Ze konden hun grondstoffen en producten niet meer via het kanaal aan- en afvoeren. Vervoer over de weg is veel duurder of soms zelfs onmogelijk.

Als het Twentekanaal vaker wordt afgesloten, zou dat een enorme klap zijn voor de economie in Oost-Nederland, zegt Anne-Ruth Scheijgrond van het Twentse havenbedrijf. “Het betekent dat voor een groot aantal bedrijven het niet meer interessant is om hier aan het water gevestigd te zijn.”

Waterschappen, provincies en Rijkswaterstaat noemen de situatie rond het gemaal bij Zutphen intern al jaren “niet robuust” en ongewenst. Rijkswaterstaat weet al sinds het zeer droge jaar 2018 dat deze problemen spelen, maar er gebeurde tot nu toe weinig om ze daadwerkelijk op te lossen.

Er volgde onderzoek op onderzoek, maar een concreet plan voor een nieuw gemaal ligt er nog niet. Ook dit jaar kondigde minister Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) weer een nieuw onderzoek aan, dat twee jaar gaat duren. Pas daarna kan er aan een nieuw gemaal worden gebouwd.

Een woordvoerder van het ministerie van I&W verwacht wel dat het onderzoek dat nu wordt gedaan, het laatste onderzoek zal zijn. “Dit is de laatste stap voordat de schop daadwerkelijk de grond in gaat.” Of dat echt gebeurt, is nog wel afhankelijk van de uitkomsten van het onderzoek. Als alles mee zit, zou een nieuw gemaal er in 2033 kunnen staan.

Voor de bedrijven in Twente is dat veel te laat, zegt Scheijgrond van het havenbedrijf. “Wat mij betreft hadden we gisteren al moeten beginnen. We weten al sinds 2018 dat dit gemaal niet geschikt is voor deze lage waterstanden, dus dat moet aangepast. We zijn nu veel te lang bezig met onderzoeken en afwachten.”

In de tussentijd kost het gebrekkige gemaal elk jaar veel geld. Niet alleen doordat er minder scheepvaart mogelijk is voor bedrijven, maar ook doordat er jaarlijks noodpompen moeten worden aangelegd. Dat kost miljoenen, maar is nodig om het oosten van Nederland toch van water te voorzien.

Rijkswaterstaat liet zowel in 2022 als in 2024 uitrekenen hoe vaak de IJssel in de toekomst te maken zal krijgen met zeer lage rivierstanden. Er waren gunstige scenario’s, maar die lijken inmiddels al niet meer realistisch. Met een zomer als die van dit jaar werd in die scenario’s geen rekening gehouden.

De ongunstige scenario’s voor 2050 lijken nu al uit te komen. Daarin zou het water iedere twee jaar lager komen te staan dan het niveau waarop afgelopen zomer het Twentekanaal werd afgesloten.

Dat de waterstanden in de IJssel steeds verder zakken, is deels het gevolg van klimaatverandering, maar niet alleen. De bodem van de rivier de Waal speelt ook een rol. Die bodem slijt steeds verder uit, waardoor het water in die rivier lager komt te staan. De IJssel is verbonden met de Waal en het waterniveau van die rivier wordt daardoor mee naar beneden getrokken.

Daar komt het opwarmende klimaat bij. Daardoor smelten gletsjers af en valt er in de Alpen in de winter minder sneeuw. In het verleden stroomde veel gesmolten sneeuw in de zomer door de Rijn en de IJssel, die hoeveelheid is minder groot geworden. Ook verdampt er onderweg meer rivierwater door de hogere temperaturen.