Hoe de vergeten categorie ‘overig’ het beeld van de verkiezingsuitslag nuanceert

Lokale partijen hebben bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen geen duidelijke winst geboekt, maar zijn nagenoeg stabiel gebleven. De ruim 200 zetels groei die eerder werden gemeld, blijken er slechts 15 te zijn, op een totaal van bijna 3400. Dat bleek vandaag uit een nieuwe doorrekening van de prognoses door de NOS.

Hoe zit dit? In dit artikel leggen we uit hoe we werken op een verkiezingsavond, hoe we de prognose van de verkiezingsuitslag opnieuw analyseerden, hoe het kan dat zowel de lokale als de landelijke partijen zetels hebben gewonnen, en wat de rol is van de vergeten categorie ‘overig’.

Om stipt 21.00 uur, bij het sluiten van de stembureaus, start een verkiezingsavond bij de NOS altijd met een eerste exitpoll die op basis van een schaduwverkiezing de uitslag voorspelt.

Daarna is het wachten op de eerste gemeenten die hun daadwerkelijk getelde stemmen doorgeven aan de ANP Verkiezingsdienst. Die dienst verzamelt alle uitslagen, zet ze in een database en deelt die met redacties zoals die van ons (en trouwens ook met de nieuwsredactie van het ANP zelf). De Verkiezingsdienst maakt ook een berekening van de uiteindelijke zetelverdeling.

Van alles. We geven ze overzichtelijk weer in een uitslagentool, waarin je bijvoorbeeld de uitslag in je eigen gemeente kan opzoeken of juist naar het landelijke beeld kan kijken. En we bespreken en duiden de uitslagen in onze berichtgeving online en in de live-uitzendingen op radio en televisie.

Bij gemeenteraadsverkiezingen kijken we daarbij zowel naar de resultaten van individuele partijen per gemeente, als meer overkoepelend naar de optelsom van gemeenten en naar – en daar komt hij – hoe de verhouding is tussen landelijke en lokale partijen.

Dat zit hem in die twee algemene categorieën: ‘lokaal’ en ‘landelijk’. In de uitslagendata worden álle partijen die aan de gemeenteraadsverkiezingen meedoen ingedeeld in een van die twee groepen. En voor wie vorige week naar de twee tabellen keek, leek de conclusie duidelijk dat lokale partijen met een toename van ongeveer 200 zetels hun opmars bij de verkiezingen van 2022 hadden voortgezet.

Maar dat was buiten de derde categorie gerekend: ‘overig’. In die categorie worden partijen weggeschreven die deze verkiezingen niet meer meedoen. Niemand kijkt normaal gesproken op verkiezingsavond goed naar ‘overig’. Want ja, die partijen doen niet meer mee.

Alleen bij deze gemeenteraadsverkiezingen blijkt nu die ‘vergeten’ groep toch het verschil te maken, omdat de uitslagen van 2022 en 2026 erg dicht bij elkaar uitkwamen. En omdat er relatief veel lokale partijen in die categorie zaten. Virtueel zetelverlies door partijen die niet meer meededen, is niet meegenomen in de berekening.

Dit keer zaten er na de stembusgang ruim 280 zetels in ‘overig’. Uit onze berekening blijkt nu dat 182 daarvan ‘lokale’ zetels waren. En nu komt het: waar het in eerste instantie leek alsof de lokale partijen 197 zetels hadden gewonnen, blijven er na aftrek van die 182 verloren zetels ‘slechts’ 15 over.

Die categorie is er om tijdens de uitslagenavond snel overzicht te kunnen bieden van de uitslagen in gemeenten, zonder (soms ellenlange) lijsten partijen die nu niet op het stembiljet stonden. Voor veel verkiezingen werkt dit goed. Zo zijn bij de Tweede Kamerverkiezingen de stembiljetten bijna overal gelijk, en heb je niet de grote wisselingen van partijen per gemeente die nu plaatsvonden.

Dit werkt dus minder goed als je wilt meten hoe “blokken” partijen, zoals de lokalen bij gemeenteraadsverkiezingen, hebben gepresteerd. Het goed vergelijken van die uitslagen is veel handwerk.

Het beeld dat de lokale politieke partijen bij deze verkiezingen een duidelijke overwinning hebben behaald moet dus worden bijgesteld, omdat die winst heel summier blijkt. Daar komt bij dat als je toch naar winst en verlies wil kijken, de groep landelijke partijen nog iets meer is gegroeid: 83 zetels in de plus. Ook niet veel, dus al met al een heel stabiel beeld.

Allemaal een beetje winnaar dus? Ja, dat komt doordat er dit jaar landelijk zo’n 100 raadszetels extra te verdelen waren. Het aantal zetels per gemeente wordt namelijk bepaald aan de hand van het aantal inwoners. Als een gemeente groeit, krijgt de raad extra zetels, en bij krimp omgekeerd. Dat maakt het vergelijken van uitslagen door de jaren heen lastig.

Dit artikel legt nader uit waarom het beeld van vorige week, dat de lokale partijen als categorie als winnaar uit de verkiezingen kwamen, niet helemaal correct is. Belangrijke notie daarbij is dat dit uiteindelijk een detail is, omdat het natuurlijk draait om de uitslagen per gemeente en van individuele partijen in die gemeenten. Aan de lokale uitslagen verandert dit alles helemaal niets.

Voor de uitslagen op gemeenteniveau, of het beeld van winst of verlies van individuele partijen, dus niets. En daar was vorige week veel van onze berichtgeving en duiding op gebaseerd. Het NOS Journaal van 20.00 uur opende op de dag na de verkiezingen bijvoorbeeld met de tekst: “340 gemeentes deden mee aan de verkiezingen. Met nu 340 verschillende uitkomsten…”. Dat is precies wat het is.

Maar verschillende momenten – op radio, tv of online – spraken we, net als andere media, ook over een globaal beeld van lokale partijen die wonnen of “hun opmars van vorige verkiezingen doorzetten”. Dat is dus niet helemaal zo. Met de kennis van nu zouden we hebben gesproken van “stabiel gebleven”. Bij ons online bericht plaatsen we daarom een kader met uitleg.

Deze situatie doet zich bij de gemeenteraadsverkiezingen van dit jaar voor het eerst voor, maar leidt ertoe dat we de werkwijze rond het verwerken van uitslagen op een verkiezingsavond nog een keer goed gaan evalueren en waar nodig aanpassen. Daarbij werken we nauw samen met de ANP Verkiezingsdienst.