Kritische Raad van State: werken moest lonen, maar dat zien we niet

De lastenverhogingen van het kabinet-Jetten komen vrijwel volledig voor rekening van werkenden. Dat stelt het belangrijkste adviesorgaan van de regering, de Raad van State, na bestudering van de begroting. Zo gaat onder andere de inkomstenbelasting, die iedereen die werkt moet betalen, omhoog.

In de miljoenennota en het coalitieakkoord schrijft het kabinet dat werken moet lonen. Maar in de begroting blijkt dat de plannen waar het kabinet extra geld voor uittrekt steevast worden betaald door de belasting op arbeid te verhogen, concludeert de Raad van State. Die staat sinds 1 juli onder leiding van Sybrand van Haersma Buma, oud-fractievoorzitter van het CDA en burgemeester van Leeuwarden.

Van de zes miljard euro aan lastenverzwaringen in 2027, gaat 5,8 miljard ten koste van werkenden. Terwijl de lasten voor bedrijven en vermogenden juist iets omlaag gaan. De Raad van State wijst erop dat tal van adviesorganen voor een evenwichtige verdeling van de lasten pleiten, vooral vanwege de vergrijzing. Steeds minder werkenden moeten de verzorgingsstaat betalen en dat is in de toekomst onhoudbaar. Zeker omdat ook de economische groei achterblijft.

Het kabinet analyseert op papier uitstekend wat de grote problemen van nu zijn, stelt de Raad van State. Denk aan de geopolitieke spanningen, stikstof, klimaat, wonen en onderwijs. Maar in de praktijk zie je dat niet terug in hoe het geld wordt verdeeld.

Althans, niet in de begroting van het minderheidskabinet zoals die er nu ligt, zonder steun van de oppositie. Een groot deel van de plannen wordt uitgesteld of afgesteld en daar zijn niet alleen werkenden, maar ook jongere generaties de dupe van. “Voor hen is existentieel wat nu wordt opgelost en wat wordt uitgesteld.”

De Raad van State ziet dat niet alleen de problemen, maar ook de rekening wordt doorgeschoven naar de kinderen en jongvolwassenen van nu. Op die manier wordt de overheidsschuld op termijn onhoudbaar. In 2025 was de schuld per hoofd van de bevolking ongeveer 29.000 euro. Al in 2035 loopt die op naar ruim 40.000 euro per persoon.

Om volgende generaties niet met onze problemen op te zadelen, zou het kabinet in moeten zetten op beheersing van de staatsschuld, investeren in een productievere economie en een versnelde energie- en klimaattransitie. Maar op basis van de huidige informatie in de miljoenennota is moeilijk vast te stellen in hoeverre de overheidsuitgaven gericht zijn op productiviteitsgroei. Dat moet beter, vindt de Raad van State.

Zo zou het kabinet scherper moeten kiezen waar Nederland in de toekomst het beste z’n geld mee kan verdienen. Dat is de afgelopen jaren niet genoeg gedaan. Naar schatting is het aantal laagbetaalde banen de afgelopen jaren ongeveer drie keer zo hard gegroeid als het aantal overige banen. En ook nu schuift het kabinet die keuze voor zich uit. “De cijfers laten zien dat er vooralsnog geen sprake is van indrukwekkende investeringen in productiviteit”, stelt de vicepresident van de Raad van State, Sybrand Buma.

De adviseurs zijn ook kritisch over hoe extra uitgaven gedekt worden in de begroting. De overheidsfinanciën zijn boekhoudkundig onder controle, maar het kabinet schuift met posten naar de toekomst zonder precies aan te geven waarom het geld niet uitgegeven is. “Dit maakt het lastig vast te stellen welke afwegingen uiteindelijk worden gemaakt bij de aanpassing van de overheidsuitgaven.”

De Raad van State ziet ook dat een groot deel van de plannen van het minderheidskabinet op deze manier de eindstreep niet zullen halen, omdat er geen steun van een meerderheid voor is. Als het lukt om met steun van de oppositie een nieuwe begroting te maken, dan wil de Raad van State graag met een nieuw advies komen.

Het is voor het eerst dat de Raad van State dat actief aanbiedt aan een kabinet. Het adviesorgaan hoopt dat coalitie en de oppositie de kritische noten van dit advies in hun oren knopen, als de politieke strijd om zo’n nieuwe begroting in volle gang is.