Mars in Tsjechië voor behoud publieke omroep: ‘Willen geen Hongarije worden’

• Chiem Balduk

  correspondent Midden-Europa

In Tsjechië hebben duizenden mensen geprotesteerd tegen geplande hervormingen van de publieke omroep. De regering van de populistische premier Babis wil de financieringsstructuur aanpassen en bezuinigingen doorvoeren. Critici vrezen dat de regering daarmee politieke controle over de publieke media probeert te krijgen.

“Media, niet te koop!” wordt er gescandeerd in de oude binnenstad van Brno, waar zo’n 3000 mensen een protestmars liepen. “Het is simpel: de regering is bang om gecontroleerd te worden, dus wil ze de media controleren”, zegt een demonstrant. “Zonder publieke omroep houden we alleen kleine bladen en podcasts over. Dat is niet genoeg.”

De 72-jarige Vera Schöbl is ontroerd door de hoge opkomst. “Ik had niet verwacht dat zoveel mensen, jong en oud, zouden komen.” De voormalige dokter groeide op in het communistische Tsjechoslowakije, dat in 1993 werd opgedeeld in twee landen. “Ik wil niet dat we teruggaan naar die tijd. Dat nooit meer.”

De Tsjechische regering wil de verplichte omroepbijdrage afschaffen en de omroep voortaan, met een lager budget, uit de normale begroting financieren. Cultuurminister Klempír belooft dat het omroepbestuur ongewijzigd blijft, maar daar hebben de betogers geen vertrouwen in.

Betogers zijn bang dat Tsjechië het ‘nieuwe Hongarije’ wordt, waar ex-premier Orbán de rechtsstaat de afgelopen jaren uitholde en het land op ramkoers met de EU bracht. Zij gingen niet alleen in Brno, maar ook in elf andere steden de straat op. Een eerder protest van de actiegroep ‘Eén miljoen stemmen voor democratie’ in hoofdstad Praag trok eerder dit jaar naar schatting 200.000 mensen.

Ook buurland Slowakije lijkt als afschrikwekkend voorbeeld te dienen. Daar verving de regering-Fico kort na haar aantreden de publieke omroep. Sindsdien zijn bestuurders, journalisten en presentatoren geleidelijk vervangen voor regeringsgetrouwe opvolgers.

“Ze willen de media overnemen zoals Orbán deed, maar dan gewiekster”, zegt Libor Bríza, een van de betogers in Brno. De maatregelen lijken onschuldig en puur om de financiële structuur te gaan, maar kunnen verstrekkende consequenties hebben, vreest hij. “Daarom gaan we nu de straat op, voordat het te laat is.”

Een groot verschil met Hongarije is dat Babis regeert met een coalitie van drie onderling concurrerende partijen en zonder meerderheid in de senaat. Ook krijgt hij weerstand van de president, die tot de oppositie behoort, en de in ruime meerderheid pro-Europese bevolking.

Het belang van democratie, rechtsstaat en vrije pers wordt in Tsjechië breed gedeeld. Met het communistische verleden en de Praagse Lente (1968) in het geheugen zijn veel Tsjechen bereid de straat op te gaan tegen antidemocratische stappen. Tijdens de eerste regeertermijn van Babis (2017-2021) gingen meermaals honderdduizenden de straat op tegen corruptie en leiderschap.

De persvrijheid in het Midden-Europese land behoort op dit moment tot een van de ruimste ter wereld. Op de jaarlijkse ranking van Reporters Without Borders staat Tsjechië op 11, boven landen als Duitsland en België. Het land huisvest ook het roemrijke Radio Free Europe.

Babis fulmineert al jaren tegen vermeende partijdigheid van de Tsjechische omroep. Onderzoeksjournalisten onthulden onder meer belangenverstrengeling van Babis’ bedrijvenimperium Agrofert en misbruik van EU-subsidies, waarna strafrechtelijke vervolging tegen Babis werd ingesteld. De regeringscoalitie heeft vervolging onlangs onmogelijk gemaakt(opent in nieuw venster).

De Tsjechische regering spreekt bij de hervorming van de publieke omroep vooral over de noodzaak om te besparen. De kritiek van Babis richt zich nu minder op de inhoud en meer op het vermeende financiële wanbeheer. De hervorming moet 1,4 miljard kronen (ruim 57 miljoen euro) opleveren.

Volgens de omroepbesturen bevat de nieuwe mediawet bewust een aantal juridische vaagheden, die inhoudelijke ingrepen in de toekomst mogelijk maken. Ook worden onrealistische eisen gesteld, zoals de verplichting om radio-uitzendingen toegankelijk te maken voor doven en slechthorenden.

De protestmars in Brno trok onder meer langs het gebouw van de Tsjechische radio. “Bedankt!” riepen de demonstranten naar de omroepmedewerkers die uit het raam hingen. “Jullie bedankt!” werd er teruggeroepen naar de betogers.

Demonstrant en filmmaker David Schöbl hoopt dat de Tsjechische democratie sterk genoeg is om de autoritaire beweging af te remmen. “Ons systeem is nog goed, maar de regering zoekt allerlei manieren om haar plannen erdoor te krijgen.” Hij zal daarom blijven protesteren. “Totdat het niet meer kan. Dan ben ik weg hier.”